ស្រាវជ្រាវ &raquo ស្រាវជ្រាវ…

វិទ្យាស្ថាន​សន្ទនា​មេគង្គ ដែល​ឈរ​លើ​ទស្សនវិស័យ​ដែល​ជំរុញ​ដោយ​ផ្នត់គំនិត និង​គំរូ​ជីវិត​របស់​លោក​ហ្វា​ឌុ​ល​ឡា​ល់ គូ​លិ​ន (Fathullah Gulen) ដែល​ជា​បញ្ញវន្ត ជា​អ្នកឯកទេស ជា​អ្នក​ត្រិះ​រិះ ជា​មេដឹកនាំ​ផ្នែក​គំនិត ជា​សកម្មជន​អប់រំ និង​ជា​អ្នកតស៊ូ​មតិ ដើម្បី​សន្តិភាព​ជាតិ​តួ​ក​គី​ម្នាក់ ។ លោក​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ផ្តួចផ្តើម និង​ជា​អ្នក​ជំរុញ​ទឹកចិត្ត​ឱ្យ​មាន​ចលនា​សង្គម​ស៊ី​វិល​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក គឺ​ចលនា​បម្រើ​សង្គម ដែល​បាន​ស្តែង​ចេញ​ចំពោះ​ការងារ​អប់រំ កិច្ច​សន្ទនា សន្តិភាព យុត្តិធម៌​សង្គម និង​ភាព​ចុះសម្រុង​ក្នុង​សង្គម ។

ខាងក្រោម​នេះ​គឺជា​ការ​បោះពុម្ពផ្សាយ​ដោយ​វិទ្យាស្ថាន​សន្ទនា​មេគង្គ ដែល​ជា​គុណ​តម្លៃ​មួយ​នៃ​ការ​កសាង​សន្តិភាព ដោយសារ​តែ​ការ​អត់ឱន និង​សេចក្តី​ស្រឡាញ់ ៖

សម្តេចព្រះ​នរោត្តម សីហ​នុ
សម្តេចព្រះ​បរម​រតន​កោដ្ឋ ព្រះបាទ នរោត្តម សីហ​នុ ប្រសូត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩២២ នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ហើយ​ទ្រង់​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​ច្បង​របស់​សម្តេចព្រះ​នរោត្តម សុរា​ម្រឹត និង​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍ ស៊ី​សុវត្ថិ កុស​មៈ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​សិក្សា​នៅ​សាលា​បារាំង​ក្នុង​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទ្រង់​បាន​បន្ត​ថ្នាក់​វិទ្យាល័យ​បារាំង​នៅ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ (​ទីក្រុង​ហូ ជី​មិ​ញ ប្រទេស​វៀតណាម​បច្ចុប្បន្ន​) និង​សាលា​យោធា​នៅ​ទីក្រុង​សូ​ម័​រ ប្រទេស​បារាំង ។

នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះ​បិតុលា​របស់​ទ្រង់​គឺ​ព្រះបាទ​ស៊ី​សុវត្ថិ មុនី​វង្ស បាន​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៤១ ឧត្តម​ក្រុមប្រឹក្សា​ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​ជ្រើសរើស​ព្រះបាទ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ ជា​ស្តេច​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ ទ្រង់​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​នៅ​ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៤១ ខណៈ​ដែល​ទ្រង់មាន​ព្រះ​ជន្មាយុ​១៨​ព្រះ​វស្សា ។

បន្ទាប់​ពី​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២ និង​ដើម​ទស​វត្ស​ទី​១៩៥០ ព្រះបាទ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ បាន​បង្កើត​វិធាន​ជាតិនិយម ហើយ​ចាប់ផ្តើម​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង ។ ក្រោម​ព្រះរាជ​បូជនីយកិច្ច​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ជាតិ​របស់​ព្រះ​អង្គ ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ទទួល​ឯករាជ្យ​ពេញលេញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៥៣ ។

រយៈពេល​ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ព្រះបាទ នរោត្តម សីហ​នុ បាន​ដាក់រាជ្យ​ថ្វាយ​ព្រះរាជ​បិតា​របស់​ព្រះ​អង្គ គឺ​ព្រះបាទ​នរោត្តម សុរា​ម្រឹត នៅ​ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៥៥ ដើម្បី​ទៅ​បង្កើត និង​ដឹកនាំ​ចលនា (​សង្គមរាស្ត្រនិយម​) ហើយ​ទទួល​ងារ​ជា​សម្តេចព្រះ​ឧបយុវរាជ​។ បន្ទាប់​ពី​ព្រះរាជ​បិតា​សោយ​ទិវង្គត​ទៅ​នៅ​ក្នុង​ទស​វត្ស​ទី​១៩៦០ ព្រះបាទ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​ព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ ។ ចាប់ពី​ពេល​នោះ​មក ព្រះបាទ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ បាន​ដឹកនាំ​ប្រទេស​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី​១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៩៧០ ដែល​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់​ទ្រង់​ចេញពី​តំណែង ខណៈ​ដែល​ទ្រង់​កំពុង​បំពេញ​ទស្សនកិច្ច​នៅ​ទីក្រុង​ម៉ូ​ស្គូ សហភាពសូ​វៀត ។

នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៧៥ កងទ័ព​ខ្មែរក្រហម​បាន​វាយ​ចូល​ដល់ទី​ក្រុងភ្នំពេញ រំសាយ​របប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ ហើយ​បង្កើត​ជា​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ ពេល​ដែល​ទ្រង់​គង់នៅ​ជា​ប្រមុខរដ្ឋ ។ ប៉ុន្តែ​មួយ​ឆ្នាំ​ក្រោយមក នៅ​ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៧៦ ព្រះ​អង្គ​បាន​លាលែង​ចេញពី​តំណែង​ជា​ប្រមុខរដ្ឋ ហើយ​ត្រូវ​រដ្ឋាភិបាល​ខ្មែរក្រហម​បង្ខំ​ឱ្យ​គង់តែ​នៅ​ក្នុង​វាំង ក្នុង​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ រហូត​ដល់​ខែមករា ឆ្នាំ​១៩៧៩ ។ វៀតណាម​បាន​ចាប់ផ្តើម​ចូល​មក​រំដោះ​កម្ពុជា​ពី​របប​ខ្មែរក្រហម​នៅ​ក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ ។

កិច្ចចរចា​សន្តិភាព​រវាង​សម្ព័ន្ធ​រដ្ឋ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ និង​រដ្ឋាភិបាល​រហូត​មក​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៩១ នៅ​ពេល​ដែល​គ្រប់​ភាគី​ទាំងអស់​ចុះហត្ថលេខា​លើ​កិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​នៅ​ក្នុង​ទី​ក្រុងប៉ារីស ។ បន្ទាប់​ពី​ទ្រង់​បាន​ភាស​ព្រះ​កាយ​អស់​រយៈពេល​១៣​ឆ្នាំ ព្រះបាទ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ ទ្រង់​បាន​ព្រះរាជ​និវត្តន៍​មក​កាន់​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​នៅ​ក្នុង​ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៩១ ដោយ​មានការ​ទទួល​អបអរសាទរ​យ៉ាង​ឱឡារិក​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​បិតា​ឯករាជ្យ និង​បង្រួបបង្រួម​ជាតិ ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៣ ទ្រង់​បាន​សោយរាជ្យ​ក្នុង​ក្របខ័ណ្ឌ​របប​រាជា​និយម​អាស្រ័យ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែល​មាន​ចែង​ក្នុង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជាថា (​ព្រះមហាក្សត្រ​ទ្រង់​គ្រងរាជ្យ តែ​មិន​កាន់អំណាច​) ។

នៅ​ខែតុលា ឆ្នាំ​២០១២ ព្រះករុណា​ព្រះបាទ​សម្តេច ព្រះ​នរោត្តម សីហ​នុ ទ្រង់​បាន​យាង​ចូល​ទិវង្គត​ក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​៩០​ព្រះ​វស្សា ។ អតីត​ព្រះមហាក្សត្រ​សម្តេច នរោត្តម សីហ​នុ ជា​អង្គ​វីរក្សត្រ​ដ៏​មាន​ប្រជាប្រិយភាព​ជាទី​បំផុត ដែល​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ចាត់​ទុក​ទ្រង់​ថា​ជា​ព្រះ​បិតា​ឯករាជ្យ​ជាតិ បូរណភាព​ទឹកដី និង​ការ​បង្រួបបង្រួមជាតិ ។ ប្រជានុរាស្ត្រ​ខ្មែរ តែងតែ​ចង​ចាំនូវ​ស្នា​ព្រះ​ហស្ត​របស់​ទ្រង់​ក្នុង​សង្គម​កម្ពុជា​ក្រោម​ព្រះរាជកិច្ច​ដឹកនាំ​ប្រកបដោយ​សន្តិភាព និង​ភាព​រុងរឿង​រីក​ចម្រើន​លើ​គ្រប់
វិស័យ ។

កិច្ច​សន្ទនា​អន្តរ​សាសនា
ដោយ​សម្តេច​អគ្គមហាសេនាបតី តេ​ជោ ហ៊ុន សែន
កម្ពុជា​បាន​បើក​ទូលាយ​នូវ​សិទ្ធិ​សេរីភាព​ខាង​ជំនឿ​សាសនា​ជូន​ដល់​ប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​គ្រប់​រូប ដូចដែល​បាន​ចែង​យ៉ាង​ច្បាស់​នៅ​ក្នុង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ។ នៅ​ក្នុង​ស្មារតី​នេះ រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បាន​ផ្តល់​អាទិភាព​យ៉ាង​ខ្ពស់​ដល់​វិស័យ​សាសនា ដោយ​បាន​ដាក់​បញ្ចូល​វិស័យ​នេះ​ទៅ​ក្នុង​បាវចនា​របស់​ជាតិ​គឺ (​ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ​) នៅ​ក្នុង​ឆន្ទៈ​លើកដំកើង​ឱ្យ​មានការ​រីក​ចម្រើន​ទន្ទឹម​គ្នា អភិវឌ្ឍន៍​រួម​គ្នា និង​បំពេញ​ឱ្យ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ។ ដូចដែល​យើង​ទាំងអស់​គ្នា​បានដឹង​ហើយ​ថា វិស័យ​សាសនា​បាន​រួមចំណែក​យ៉ាងច្រើន​ដល់​ការ​អភិវឌ្ឍ និង​ការ​រក្សា​នូវ​សុខ​សន្តិភាព​សម្រាប់​សង្គម​ជាតិ​ទាំងមូល ។ ជាក់ស្តែង​វិស័យ​សាសនា​បាន​ប្រៀនប្រដៅ​មនុស្ស​ឱ្យ​ស្គាល់​អំពី​សច្ចភាព ពោល​គឺ​វៀរចាក​អំពើ​ទុច្ចរិត​អកុសល វៀរចាក​អំពី​ទោសៈ លោភៈ មោហៈ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ​កាន់​ត្រើយ​នៃ​សេចក្តី​ស្ងប់​សុខ ។ នៅ​ក្នុង​អត្ថន័យ​ដ៏​ជ្រាល​ជ្រៅ​នេះ​រាជរដ្ឋាភិបាល​តែង​បាន​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​ជំរុញ និង​គាំទ្រ​ដល់​សាសនា​ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិ នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ដើម្បី​បន្ត​អនុវត្ត​កិច្ចការ​ទាំងនោះ ទៅ​តាម​ក្រឹត្យក្រម​នៃ​ព្រះធម៌ ព្រះ​វិន័យ​ក្នុង​សាសនា​នីមួយ​ៗ ដោយ​អនុលោម​ទៅ​តាម​ស្មារតី យោគយល់ និង​អធ្យាស្រ័យ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ។

ជា​ការ​ពិត ប្រជាពលរដ្ឋ​ចំនួន​ប្រមាណ​ជា​៩៥%​ជា​ពុទ្ធសាសនិកជន ហើយ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ត្រូវ​បាន​ចាត់ទុកជា​សាសនា​របស់​រដ្ឋ​ក៏​ដោយ ក៏​កម្ពុជា​មិន​បាន​ហាមឃាត់ និង​រារាំង​ចំពោះ​ការ​គោរព​បូជា​របស់​សាសនិកជន​នៃ​សាសនា​ដទៃ​ទៀត​នោះ​ទេ ។ ទ​ង្វើ​នេះ​បាន​បង្ហាញ​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា គ្រប់​សាសនា​ទាំងអស់​នៅ​កម្ពុជា​កំពុង​តែ​ប្រតិបត្តិ​ការងារ​របស់​ខ្លួន​ដោយ​រលូន​នៅ​គ្រប់​ទិស​ទី​ទូ​ទាំង​ប្រទេស ហើយ​ក្នុង​រយៈកាល​កន្លង​មកនេះ ក៏​មិន​មាន​បង្ក​ជា​បញ្ហា​ប៉ះពាល់​ដល់​សន្តិសុខ និង​សណ្តាប់ធ្នាប់​សាធារណៈ​នោះ​ទេ ។ សាសនា​នៅ​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ស្លាប់​ទាំងអស់​នៅ​ក្នុង​របប​ប្រល័យពូជសាសន៍​ប៉ុ​ល ពត ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ដល់​១៩៧៩ ។ ដូច្នេះ​ហើយ​បានជា​នៅ​ទីនោះ ទោះបី​ថា គ្រប់​សាសនា​បាន​បដិសន្ធិ​មក​ជា​ច្រើន​រយ​ឆ្នាំ ច្រើន​ពាន់​ឆ្នាំ​មែន ប៉ុន្តែ​នៅ​កម្ពុជា​គឺ​កើតឡើង​វិញ​ដំណាលគ្នា​ទាំងអស់ ។

នេះ​ជា​ភាព​ចម្លែក​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ ។ ដូច្នេះ​គេ​មិន​គួរ​គិត​ថា របប​ប៉ុ​ល ពត ជា​ជាតិនិយម ពោល​គឺ​ជាតិនិយម​ចង្អៀតចង្អល់ បើ មិន​អី​ុ​ចឹ​ង​ទេ ពួក​គេ​រក្សា​ទុក​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ហើយ បំផ្លាញ​តែ​សាសនា និង​សាសន៍​ដទៃ​ប៉ុណ្ណោះ​។ សច្ចភាព​គឺថា​ឥឡូវ​ពួក​គេ​ត្រូវ​ទទួលខុសត្រូវ​ចំពោះ​មុខ​តុលាការ ដែល​កំពុង​ដំណើរការ​នេះ គឺ​បទ​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍ និង​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ប្រឆាំង​នឹង​មនុស្សជាតិ ។ បទ​ពិសោធន៍​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​រយៈ​កន្លង​ទៅ បញ្ហា​សំខាន់​ដែល​ខ្ញុំព្រះករុណា​ខ្ញុំ ខ្លួន​ខ្ញុំ​បាន​សិក្សា​ពី​ឫសគល់​នៃ​បញ្ហា​ទាំងនេះ ទើប​ខ្ញុំ​អាច​ចូលរួម​ក្នុង​ការ​រួមចំណែក​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​ជាតិ​នេះ​ជិត​៣០​ឆ្នាំ ហើយ​ក្នុង​តួនាទី​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល​នេះ​ជាង​២០​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ។ ពី​មុន​របប​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍​ប៉ុ​ល ពត ព្រះមហាក្សត្រ​គ្រប់​ជំនាន់​របស់​យើង តែង​ធ្វើ​សុខដុម​នី​យ​កម្ម​រវាង​ជនជាតិ និង​សាសនា ។ នេះ​ជា​លំនាំ​ដ៏​ល្អ​ដែល​មាន​ពី​អតីតកាល លើកលែងតែ​របប​ប្រល័យពូជសាសន៍ ។ រយៈពេល​ក្រោយ​មកនេះ អ្វី​ដែល​យើង​ផ្តោត​ការ​យកចិត្តទុកដាក់ គឺ​ការ​បន្តដំណើរ​ធ្វើ​សុខដុម​នី​យ​កម្ម​ជនជាតិ​។ ដំបូង​ត្រូវ​និយាយ​ពី​ជនជាតិ​សិន ។ មូលហេតុ​អ្វី0x017d7 មូលហេតុ​នៅ​ត្រង់​ថា ជនជាតិ​ខ្លះ​អត់​មាន​សាសនា​ទេ អត់​មាន​កាន់សាសនា អត់​កាន់​អ្វី​ទាំងអស់ ព្រះពុទ្ធ​ក៏​មិន​កាន់ មូ​ស្លី​ម​ក៏​មិន​កាន់ គ្រី​ស្ទ​ក៏​មិន​កាន់ តែ​មាន​ជំនឿ​តាម​មួយ​បែប ។ ប៉ុន្តែ​គេ​ធ្លាប់​ជា​ជនជាតិ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ ។ ដូច្នេះ​យើង​ត្រូវ​ចាប់ផ្តើម​ធ្វើ​សុខដុម​នី​យ​កម្ម​បណ្តាជន​ជាតិ​ទាំងអស់​ឱ្យ​រួម​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា​ដើម្បី​ធានា​នូវ​សន្តិភាព មិន​រើសអើង​គ្នា ។ បន្ទាប់​ពី​នោះ​មក យើង​ធ្វើ​សុខដុម​នី​យ​កម្ម​លើ​បញ្ហា​សាសនា និង​វប្បធម៌​។ ចំណុច​នេះ​មាន​សារសំខាន់​ណាស់ ព្រោះ​ផ្សារ​ភ្ជាប់​គ្នា​យ៉ាង​ដូច្នេះ​ឯង ។ យើង​មិន​ត្រូវ​ភ្លេច​ថា បញ្ហា​ជនជាតិភាគតិច បន្ទាប់​ទៅ សាសនា និង​វប្បធម៌​នេះឯង ។ ព្រោះថា នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក៏​មាន​ជនជាតិ​ខ្មែរ​ខ្លះ​មិនមែន​កាន់តែ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ទាំងអស់​ឯណា ខ្មែរ​ខ្លះ​គាត់​ទៅ​យកប្រពន្ធ​ជនជាតិ​អ៊ិ​ស្លា​ម អី​ុ​ចឹ​ង​គាត់​ត្រូវ​ទៅ​កាន់សាសនា​តាម​អ៊ិ​ស្លា​ម ព្រះ​អ៊ិ​ស្លា​ម​លើក​ឡើង​ថា បើសិនជា​ត្រូវ​យកប្រពន្ធ​អ៊ិ​ស្លា​ម អ្នកឯង​ត្រូវ​តែ​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​អី​ុ​ចឹ​ង​ហ្មង ។ ដូច្នេះ​អ្នកខ្លះ​ជឿ​គ្រិ​ស្ទ​ទៅ អ្នកខ្លះ​ជឿ​នេះ ជឿ​នោះ​ទៅ​អី​ុ​ចឹ​ង​ទេ ។ ហើយ​រឿង​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ​ផ្អែក​គឺ​ទៅ​តាម​អព្យាក្រឹតភាព​របស់​រដ្ឋបាល​សាធារណៈ គឺ​មានការ​ចាំបាច់​ណាស់ ។ បុគ្គល​ណា​ក៏​ដោយ ដែល​កាន់​តួនាទី ទោះបី​ថា គាត់​ជា​ប្រធាន​ភូមិ ប្រធាន​ឃុំ ឬ​ស្រុក មិន​ចាំបាច់​ថា នេះ​ដល់​តួនាទី​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ឬ​រដ្ឋមន្ត្រី​ទេ ។ បើសិនជា​រដ្ឋ​មួយ ឬ​មេដឹកនាំ​មួយ​នៅ​ក្នុង​សហគមន៍​ភូមិ​ខ្លះ ប្រទេស​កម្ពុជា មាន​ភូមិ​ខ្លះ​មាន​ទាំង​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា មាន​ទាំង​អ៊ិ​ស្លា​ម​សាសនា មិន​មាន​សាសនា​ដទៃ​ទៀត ។

បើសិនជា​ប្រធាន​ភូមិ​ហ្នឹង គាត់​មិន​អព្យាក្រឹត អាង​តែ​គាត់​ជា​អ្នក​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា គាត់​លំអៀង​ទៅ​លើ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដោយ​មិន​គិត​យកចិត្តទុកដាក់​ទៅ​លើ​សាសនា​ដទៃ ឬ​រហូត​ដល់​ដាក់​បម្រាម​ទៅ​លើ​សាសនា​ដទៃ​ដែល​នៅ​ទីនោះ នោះ​គឺជា​គ្រោះថ្នាក់ ។ ភូមិ​ខ្លះ​ទៀត ឬ​ឃុំ​ខ្លះ​ទៀត ថ្នាក់ដឹកនាំ​នៅ​ឃុំ​នោះ​កាន់សាសនា​ផ្សេង ឧទាហរណ៍​​សាសនា​មូ​ស្លី​ម​ដូច្នេះ បើសិនជា​គាត់​គិតតែ​ពី​មូ​ស្លី​ម ដោយ​មិន​បាន​គិតដល់​ព្រះពុទ្ធ និង​សាសនា​គ្រិស្ត នេះ​ក៏​ជា​បញ្ហា ។ រឿង​នេះ​គឺ​ទាក់ទង​អព្យាក្រឹតភាព​នៃ​អ្នកដឹកនាំ និង​ស្ថាប័នរដ្ឋ​ចំពោះ​សាសនា​ទាំ​អ​អស់ គឺ​សំខាន់​ណាស់ ។ បើសិន​អីុ​ចឹ​ង ឥឡូវ​ឧទាហរណ៍ កម្ពុជា មេដឹកនាំ​កំពូល​ធំ​ៗ​ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះ​អង្គជា​សាសនិក ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា ប្រធានរដ្ឋសភា នាយករដ្ឋមន្ត្រី​សមាជិក​ព្រឹទ្ធសភា រដ្ឋសភា​នៃ​រាជរដ្ឋាភិបាល ភាគច្រើន​អ្នក​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​កម្ពុជា​ក៏​មាន​និកាយ​២​ទៅ​ទៀត ។

និកាយ​គណៈមហានិកាយ និង​គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ អីុចឹ​ង​ទេ ព្រះ​តេជគុណ​ដែល​ស្លៀកដណ្តប់​ស្បង់​ចីវរ​ពណ៌​លឿង គឺជា​មហានិកាយ ចំណែកឯ​ស្បង់​ចីវរ​ពណ៌​ក្រមៅ​បន្តិច​ជា​ធម្មយុត្តិកនិកាយ ។ ប៉ុន្តែ​ធម្មយុត្ត ឬ​មហានិកាយ ព្រះពុទ្ធ ឬ​មូ​ស្លី​ម មូ​ស្លី​ម ឬ​ក៏​គ្រិស្ត ឬ​សាសនា​ដទៃ​ទៀត វា​មិនមែន​ជា​ឧបសគ្គ​រារាំង​នៃ​ការ​អភិវឌ្ឍ​ប្រទេស​ជាតិ​នោះ​ទេ ។ បទ​ពិសោធន៍​របស់ខ្ញុំ​គឺ​យ៉ាង​ដូច្នេះ ហើយ​អ្វី​ដែល​ជា​បទ​ពិសោធន៍ ហើយ​ការ​មើលឃើញ​ពី​ចម្ងាយ​ទៅ​លើ​ចំណុច​ខ្លះ ដែល​ខ្ញុំ​យល់​ថា ខ្ញុំ​គួរតែ​មាន​សំឡេង​នៅ​ទី​នេះ​ផង​ដែរ ។ ដូច​ជា​នៅ​កម្ពុជា ដែល​គ្មាន​ជម្លោះសាសនា គឺ​ត្រូវ​ទប់ស្កាត់​កុំឱ្យ​វា​កើត​មាន​តែ​ម្តង អាហ្នឹង​វា​ល្អ​បំផុត ។ ប៉ុន្តែ​សម្រាប់​បញ្ហា​ដែល​បាន​កើត​មាន​រួច​មក​ហើយ ត្រូវ​ខិតខំ​រំលត់​ដោយ​សន្តិវិធី ។

ចំណុច​ដែល​គួរ​ឱ្យ​សោកស្តាយ​នោះ នៅ​ត្រង់​ថា ពិភពលោក​ជ្រួលច្របល់​ទៅ​លើ​បញ្ហា​មួយ​ចំនួន ដែល​មិន​គួរ​ឱ្យ​កើត​មាន ក៏​ប៉ុន្តែ​វា​បាន​ផ្តើម​ចេញពី​ពាក្យ​សម្តី​របស់​អ្នក​ដឹក​នាំ​នយោបាយ​នៃ​ពិភពលោក​ខ្លះ ឬ​អ្នកនិពន្ធ​ខ្លះ រឿង​នេះ​ជា​រឿង​គួរ​ឱ្យ​សោកស្តាយ​ណាស់ ។ ខ្ញុំ​លើក​ឧទាហរណ៍ មាន​ពាក្យ​មួយ​ម៉ាត់​អាច​យក​ប្រជាជន​១​ពាន់​លាន​នាក់​ធ្វើ​ជាស​ត្រូវ​តែ​ម្តង នោះ​នៅ​ត្រង់​អ​ញ្ចេះ ឧទាហរណ៍ មានការ​វាយប្រហារ​ភេរវកម្ម​នៅ​កន្លែង​ណាមួយ​គេ​នាំ​គ្នា​ថា ភេរវកម្ម​បង្ក​ឡើង​ដោយ​ពួក​មូ​ស្លី​ម ។ អីុ​ចឹ​ង​ទេ យើង​ទៅ​ចាំ​បាច់​ប្រើ​ពាក្យ​ហ្នឹង​ធ្វើ​អី ដូច​ជា​នៅ​ក្នុង​ប៉ា​គី​ស្ថាន​ដែល​វាយប្រហារ​ភេរវកម្ម​នៅ​ក្នុង​អា​រ៉ា​ប៊ី​សា​អ៊ូ​ឌី​ត វាយប្រហារ​ភេរវកម្ម ឬ​ប្រទេស​អីុ​រ៉ា​ក់ វាយប្រហារ​ភេរវកម្ម​ប្រទេស​ដទៃ​ទៀត ។ តើ​គេ​សម្លាប់​អ្នក​ណា? គេ​ក៏​សម្លាប់​មូ​ស្លី​ម​ដែរ ។ ដូច្នេះ ទាំង​អ្នកនយោបាយ ទាំង​អ្នក​សារព័ត៌មាន មិន​គួរ​ប្រើ​ពាក្យ​ភេរវកម្ម បង្ក​ដោយ​ពួក​មូ​ស្លី​ម​ទេ ។ និយាយ​យ៉ាង​ដូច្នេះ ខ្ញុំ​គិត​ថា គួរ​ត្រូវ​បាន​កែប្រែ​ឥរិយាបថ ប៉ុន្តែ​និយាយ​ទៅ​គេ​ថា អាហ្នឹង​សេរីភាព​ខាង​ការ​និយាយ វា​ទៅ​ជា​អ​ញ្ចេះ​ទៅ​ទៀត ។ តើ​បណ្តា​រដ្ឋ​អាច​កែតម្រូវ​បាន​ខ្លះ ជាមួយនឹង​អ្វី​ដែល​ហៅ​ថា សេរីភាព​បំផ្លាញ​ពិភពលោក​នោះ​បាន​ទេ?យើង​រង់ចាំ​មើល ឱ្យ​តែ​ចាប់ផ្តើម​ដាក់​គ្រឹប មូ​ស្លី​ម​ជា​អ្នក​ធ្វើ ។ ប៉ុន្តែ​យើង​សួរ​ថា តើ​ហ្នឹង​វា​មិនមែន​មនុស្ស​១​នាក់ ឬ​២​នាក់ ទៅ​បង្កើត​បញ្ហា​ជាមួយ​ប្រជាជន​ជាង​១​ពាន់​លាន​នាក់ ។ ខ្ញុំ​គិត​ថា ខ្ញុំ​មិន​មានចំណេះ​ដឹង​ខ្ពស់​ដូច​ប្រទេស​នានា​ទេ ក៏​ប៉ុន្តែ ខ្ញុំ​សិក្សា​មើល​ដែរ តើ​យើង​គួរ​កាត់​បន្ថយ​ភាសា​ស្អី​ឡើង​មូ​ស្លី​ម ស្អី​ឡើង​មូ​ស្លី​ម​បាន​ទេ? ឬ​ក៏​ថា​ជម្លោះ​នេះ​បង្ក​ឡើង​ដោយ​ហិណ្ឌូ ហិណ្ឌូ​២​នាក់ ហើយ​ទៅ​បន្ទោស​ហិណ្ឌូ​១​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ជាប់​១​ពាន់​លាន​នាក់
ដែរ ។ ហ្ន​! បង្ក​ឡើង​ដោយ​គ្រី​ស្ទ គ្រី​ស្ទ​តែ​៣​នាក់ ហើយ​គ្រី​ស្ទ​ជាង​១​ពាន់​លាន​នាក់ យ៉ាងម៉េចដែរ​។ បង្ក​ឡើង​ដោយ​ពួក​អ្នក​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​តែ​ប៉ុន្មាន​នាក់ ហើយ​ចុះ​គេ​ប៉ុន្មាន​រយ​លាន​នាក់​ទៀត​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​ដែរ តើ​វា​យ៉ាងម៉េច​ដែរ ។ អីុចឹ​ង​ទេ យើង​គួរតែ​ថា ឧក្រិដ្ឋកម្ម គឺ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​មិន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​សាសនា​ទូទៅ​បាន​ទេ ។

ការ​ដឹកនាំ​សង្គម​មួយ សាសនា​រួមចំណែក​ច្រើន​ណាស់​ខាង​ផ្នែក​ស្មារតី ទទួល​បាន​ផលប្រយោជន៍​យ៉ាងច្រើន​ពី​វិស័យ​សាសនា ការ​បណ្តុះបណ្តាល​ធនធានមនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វិស័យ​សាសនា​ដែល​ចេញពី​វិស័យ​សាសនា​មិនតូច​ទេ ព្រោះ​ដើម្បី​ចេះ​សាសនា​បាន វា​ទាល់តែ​រៀនអក្សរ ទាល់តែ​រៀន​ផ្នែក​នេះ ផ្នែក​នោះ ។ បើ​ពុទ្ធសាសនា​វិញ​ចូលរួម​ចំណែក​ណាស់ មាន​ពុទ្ធិកសិក្សា រហូត​ដល់​សាកលវិទ្យាល័យ ហើយ​មិនមែន​រៀន​តែ​សូត្រធម៌​ឯណា ចេញ​មក​វិញ អាច​ធ្វើ​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ អាច​ធ្វើ​អ្នក​សេដ្ឋកិច្ច​បាន ព្រោះ​នៅ​ក្នុង​នោះ​រៀន​គ្រប់ រៀន​សព្វ​មុខ​វិជ្ជា ។ ខាង​មូ​ស្លី​ម​ក៏​អី​ុ​ចឹ​ង ខាង​គ្រី​ស្ទ​ក៏​អីុ​ចឹ​ង គ្រប់​សាសនា​ទាំងអស់ ហើយ​អ្វី​ដែល​សំខាន់​គ្មាន​សាសនា​ណាមួយ​ដែល​ប្រដៅ​មនុស្ស​ឱ្យធ្វើ​អាក្រក់​ទេ អត់​ទេ ។ អីុចឹ​ង​ទេ យើង​ត្រូវ​ទាញ​យក​ផលប្រយោជន៍ គួប​ផ្សំ​បំពេញ​ឱ្យ​គ្នា​រវាង​សាសនា គេ​ហៅ​អាណាចក្រ និង​ពុទ្ធចក្រ ។ ឬថា និយាយ​ឱ្យ​វា​ទូលំទូលាយ​បន្តិច រវាង​សាសនា ជាមួយនឹង​ការ​គ្រប់គ្រង​រដ្ឋ ព្រោះ​អត់​មាន​សាសនា​មួយ​ប្រដៅ​ថា ឯង​ត្រូវ​ទៅ​ប្លន់​បាន​ឡើងឋានសួគ៌ មិនមែន​អីុចឹ​ង​ទេ គឺ​អ្នកឯង​ធ្វើអំពើ​បាប ចុះ​នរក ឬ​ក៏​មានកម្ម​មាន​ពៀរ ។ អត់​មាន​សាសនា​ណា​ប្រដៅ​មនុស្ស​ឱ្យធ្វើ​ខុស​ឡើយ ។ អី​ុ​ចឹ​ង​រដ្ឋ​គួរ​ទាញ​យក​ផលប្រយោជន៍​ពី​នេះ ទាក់ទង​នឹង​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​ធនធានមនុស្ស ទាំង​សមត្ថភាព ទាំង​គុណធម៌ និង​សីលធម៌ សម្រាប់​គ្រប់គ្រង ។

សាសនា និង​សង្គម
ព្រះពុទ្ធ​សាសនា
សព្វថ្ងៃ​វត្ត​អារាម មាន​ពាសពេញ​លើ​ផ្ទៃ​ប្រទេស ហើយ​វត្ត​ទាំងនេះ​បាន​ក្លាយជា​បណ្តា​មជ្ឈមណ្ឌល​ខាង​ស្មារតី វប្បធម៌ និង​សង្គម ។ វត្ត​អារាម​គឺជា​កន្លែង​ដែល​ប្រជាជន​មក​ជួបជុំ ធ្វើ​សេចក្តី​ល្អ​ដែល​ជា​បុណ្យ​កុសល រក្សាសីល ការ​សន្ទនា​ធម៌អាថ៌ និង​ជា​កន្លែង​ធ្វើ​កម្មវិធី​ផ្សេង​ៗ​តាម​ការ​ចេះ​ដឹង ។ បន្ថែម​ផង​ដែរ​វត្ត​អារាម​ទុកជា​រោងរៀន​ហត្ថកម្ម​មួយ​ខាង​សិល្បៈ​រៀន​ពី​ជាងឈើ​កសាង​វិហារ សាលា ផ្ទះ និង​សិប្បកម្ម​ដទៃ​ទៀត​ជាដើម ។ ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ដើរតួ​នាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​ការ​ថែរក្សា​វប្បធម៌ អក្សរសាស្ត្រ និង​ធ្វើ​ឱ្យ​ប្រទេស​ជាតិ​មាន​អក្សរសាស្ត្រ មាន​បុរាណវត្ថុ​ជា​គ្រឿង បង្ហាញ​សិល្បៈ​កេរដំណែល មាន​ប្រជាជាតិ​ជា​ម្ចាស់​ប្រទេស មាន​ព្រះមហាក្សត្រ​សោយរាជ្យ ។ ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ទ្រទ្រង់ ឬថា​ជា​គ្រឹះ ជា​ឃ្លាំង​រក្សា​ទុក​នូវ​សិល្បៈ ព្រមទាំង​អក្សរសាស្ត្រ​ជាតិ​ឱ្យ​មានជីវិត​ជា​រៀង​រហូត​មក ។ រួម​សេចក្តី​មក វត្ត​អារាម ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​គឺជា​ទីកន្លែង​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​យ៉ាង​ធំធេង​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា ជា​សាលារៀន ជា​មន្ទីរពេទ្យ​ព្យាបាល​រោគ ទាំង​ផ្លូវ​កាយ និង​ទាំង​ផ្លូវចិត្ត ដល់​ប្រជាជន ។ ចំពោះ​ពុទ្ធិកសិក្សា គឺជា​ប្រព័ន្ធ​អប់រំ​សម្រាប់​បព្វជិត គឺ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ក្រសួង​ធម្មការ និង​សាសនា ។

ពុទ្ធិកសិក្សា​គឺជា​មជ្ឈមណ្ឌល ឬ​ជា​គ្រឹះស្ថាន​អប់រំ​បណ្តុះបណ្តាល​ដោយ​ទាញ​យក​ទ្រឹស្តី​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដែល​ភាគច្រើន​ផ្តោត​សំខាន់​ទៅ​លើ​ការ​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ កាតព្វកិច្ច​ព្រះសង្ឃ​ពុទ្ធសាសនា ច្បាប់​ពុទ្ធសាសនិក និង​វិន័យ​ផ្សេង​ៗ​ថែម​ទៀត ។ ក្នុង​នោះ​គោលបំណង​សំខាន់​ដូច​ជា​អប់រំ​ព្រះសង្ឃ​ឱ្យ​គេច​ផុត​ពី​អន​ក្ខ​រ​ភាព​អប់រំ​ទ្រឹស្តី​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ពង្រឹងសមត្ថភាព​គ្រប់គ្រង​ដឹកនាំ​វត្ត​អារាម​ផ្តល់​ជំនាញ​ក្នុង​សកម្មភាព​ពុទ្ធសាសនិក ។ ជា​ការ​ពិត​ណាស់ ព្រះសង្ឃ​ក៏​ជា​សមាជិក​មួយ​នៃ​កោសិកា​សង្គម ក្រោយ​ពី​ការ​បួស​រៀន​បាន​ចប់​សព្វគ្រប់ ព្រះ​អង្គ​អាច​ក្លាយទៅជា​ធនធានមនុស្ស​ក្នុង​សង្គម​ដែល​ជា​តម្រូវការ​របស់​សង្គម​ជាតិ ។ ពេល​សព្វថ្ងៃ​មាន​ភិក្ខុ​-​សាមណេរ ទូ​ទាំង​ប្រទេស​ចំនួន​ជាង​ប្រាំ​ម៉ឺន​អង្គ​។ ប្រសិនបើ​មាន​ចំណោម​ព្រះសង្ឃ​ប្រាំមួយ​ម៉ឺន​អង្គ យើង​កាត់​ប្រាំ​ម៉ឺន​អង្គ​ចោល ដោយហេតុ​ផល​វ័យ​ជរា ឬ​អសមត្ថភាព​ក្នុង​ការងារ ឬ​ហេតុផល​ណាមួយ​មិន​អាច​ទទួល​ការ​អប់រំ​បាន ហើយ​យើង​អប់រំ​ព្រះសង្ឃ​មួយ​ម៉ឺន​អង្គ​ឱ្យ​មាន​សមត្ថភាព​សម​ស្រប ដើម្បី​គ្រប់គ្រង​ដឹកនាំ​វត្ត និង​ពុទ្ធបរិស័ទ ប្រាកដជា​រក​បាន​ព្រះ​ភិក្ខុ​មានចំណេះ​ដឹង​ខ្ពស់​មួយ​អង្គ ឬ​ពីរ​អង្គ​ពុំខាន ។ ព្រះ​ចៅអធិការ​មួយ​អង្គ​ចេះ​ដឹង​ទាំង​ផ្លូវលោក ផ្លូវធម៌​ដ៏​ល្អ​ប្រពៃ ប្រាកដជា​បាន​ជោគជ័យ​ធំធេង​ក្នុង​ការ​អប់រំ និង​បម្រើ​សហគមន៍​ក្រោម​ព្រះធម៌​ដោយ​សក្តានុពល​របស់​វត្ត​ជា​មិន​ខាន ។ អាច​កាត់​បន្ថយ​អន​ក្ខ​រ​ភាព ឈាន​ទៅ​រក​ការ​កាត់​បន្ថយ​ភាព​ក្រីក្រ​ដែល​ជា​បន្ទុក​ដ៏​ធ្ងន់ធ្ងរ​របស់​រាជ​រដ្ឋាភិបាល​តាម​យុទ្ធសាស្ត្រ​ចតុកោណ​ដំណាក់កាល​ទី​២ ។

ព្រះសង្ឃ​ដើរតួ​នាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​សង្គមខ្មែរ ។ ព្រះសង្ឃ​មិន​គ្រាន់តែ​ជាទី​សក្ការៈ​សម្រាប់​ផ្តល់​ពុទ្ធឱវាទ​ដល់​ពុទ្ធសាសនិក​នោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ព្រះ​អង្គ​គឺជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ភ្នាក់ងារ​សង្គមកិច្ច​ផង​ដែរ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​ជួយ​សម្រាល​បន្ទុក​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​នយោបាយ​រំដោះ​ភាព​ក្រីក្រ​តោកយ៉ាក​ជន​គ្មាន​ទីពឹង​ទាំងឡាយ ។ លោក TOM FOWTHROP បាន​សរសេរ​ថា ក្មេង​កូន​កសិករ​ក្រីក្រ បានការ​អប់រំ​ដំបូង​របស់​គាត់​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ព្រោះតែ​ឪពុក​ម្តាយ​មិន​អាច​បង់លុយ​ថ្លៃ​សាលា​ឱ្យ​បាន ធ្វើ​ឱ្យ​ព្រះរាជា​ទទួល​គាត់​ចាប់ចិត្ត ។ នៅ​ក្នុង​អត្ថបទ​នេះ​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា វត្ត​អារាម​ជា​ជម្រក​មាន​ព្រះសង្ឃ​ជួយ​ទំនុកបម្រុង​ដល់​កូនចៅ​អ្នក​ក្រីក្រ​ឱ្យ​បាន​សិក្សា​រៀនសូត្រ រហូត​មានចំណេះ​ដឹង​ជ្រៅជ្រះ​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​ព្រះរាជា​គាប់​ព្រះ​ទ័យ និង​ចាប់ចិត្ត​ទទួល​រាក់ទាក់ ។ ជា​រឿយ​ៗ​ព្រះសង្ឃ​តែងតែ​ជួយ​សង្គ្រោះ​ដល់​ទុរគត​ជន​ទី​ទ័លក្រ​ទាំងឡាយ ដែល​ជួប​ការ​លំបាក ជាក់ស្តែង​មាន​យាយ​ម្នាក់​មាន​អាយុ​១០៩​ឆ្នាំ ព្រះ​ចៅអធិការ​វត្ត​ប្រាសាទ ស្រុក​អង្គរ​ជ័យ យក​ទៅ​បីបាច់​ថែរក្សា​យ៉ាង​ល្អ ដោយ​លោកយាយ​ពុំ​មាន​កូនចៅ ឬ​ញាតិ​មិត្ត​ជួយ​ទំនុកបម្រុង ។ ពេល​ខ្លះ​ព្រះសង្ឃ​លោក​ជួយ​ការពារ​ការ​កាប់​បំផ្លាញ​ព្រៃឈើ​ខុសច្បាប់ ដើម្បី​ការពារ​បរិស្ថាន​តាម​រយៈ​បិណ្ឌបាត​សុំ​រក្សា​ព្រៃឈើ​ទាំងនោះ បាន​ចូលរួម​បរិច្ចាគ​ឈាម ដើម្បី​ជួយ​សង្គ្រោះ​ជន​រង​គ្រោះ​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ទៀត​ផង ។ ចំពោះ​ការ​អប់រំ​វិញ ព្រះសង្ឃ​គឺជា​គ្រូ​ទី​មួយ​របស់​កុលបុត្រ​ខ្មែរ​ពី​សម័យ​បុរាណ បច្ចុប្បន្ន​ព្រះសង្ឃ​ក៏​នៅ​តែ​ជា​អ្នក​អប់រំ​ដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​បំផុត​ក្នុង​ស្រទាប់​ប្រជាជន​ខ្មែរ ។

លោក​ជំទាវ​បណ្ឌិត​សភាចា​រ្យ ខ្លូត ធីតា បាន​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​លោក​ជំទាវ​ដូច្នេះ​ថា (​ព្រះសង្ឃ និង​ព្រះធម៌​អាច​ជួយ​ព្យាបាល ជួយ​ពន្យល់​ឱ្យ​បរិស័ទ​អ្នកមាន​ទុក្ខ មាន​កង្វល់ ជួយ​រំលត់ទុក្ខ​ព្រួយ​បាន ។ គ្រប់​វិធី​ទាំងអស់​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ​តាំងពី​កើតកូន​រហូត​ដល់​ស្លាប់​គេ​មិន​ដែល​ចោល​ព្រះសង្ឃ​ទេ ។ ព្រះសង្ឃ​ជួយ​អប់រំ​ជនពាល ជន​ប្រមឹក​ឱ្យ​ស្គាល់​ផ្លូវត្រូវ​វិញ​បាន ។ ក្នុង​ន័យ​នេះ ព្រះសង្ឃ​គឺជា​អ្នក​អប់រំ​ដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​ខ្ពស់​ចំពោះ​ជីវភាព​រស់នៅ​របស់​ប្រជាជន​ខ្មែរ ។ ដោយ​មាន​អនុសាសន៍​របស់​សម្តេច​តេ​ជោ​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ក្រសួង​ធម្មការ និង​សាសនា បាន​ចាត់ចែង​រៀបចំ​ឱ្យ​មាន​នាទី (​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ផ្សារ​ភ្ជាប់​នឹងសង្គម​) ដើម្បី​អប់រំ​ពុទ្ធបរិស័ទ យុវជន​គ្រប់​វ័យ គ្រប់​ស្រទាប់វណ្ណៈ​ឱ្យ​បាន​ស្តាប់ ចោទសួរ និង​ឆ្លើយ​ពី​ព្រះធម៌​រៀងរាល់ថ្ងៃ​សីល​ក្នុង​ន័យ​អប់រំ​សីលធម៌ តាម​រយៈ​ព្រះធម៌​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ដល់​បរិស័ទ​គ្រប់​រូប ហើយ​បាន​បើក​វគ្គ​បណ្តុះបណ្តាល​តួនាទី​ភារកិច្ច​អាចារ្យ​នៅ​ទូ​ទាំង​ប្រទេស ។ ពេល​ខ្លះ​ព្រះ​អង្គ​ជួយ​អប់រំ​ប្រជាជន​ឱ្យ​ចេះ​ពី​របៀប​ការពារ​មេរោគ​អេ​ដស៍​តាម​រយៈ​សីលប្រាំ​ទៀត​ផង ។

អ៊ិ​ស្លា​ម​សាសនា
អ៊ិ​ស្លា​ម​ក្រោយ​ឆ្នាំ​១៩៩៣ ដល់​ពេល​បច្ចុប្បន្ន សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​បាន​រីក​ដុះដាល​យ៉ាង​ខ្លាំង ។ រាជរដ្ឋាភិបាល​បាន​ចេញ​ច្បាប់​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​សាសនា​នេះ​បង្កើត​វិហារ សាលារៀន ស្នាក់​ការ​តាម​បែប​សាសនា មូលនិធិ​សហគមន៍​ដើម្បី​ជួយ​បណ្តុះបណ្តាល អប់រំ ចំពោះ​សាសនិក​របស់​ខ្លួន​ដោយ​ប្រើប្រាស់​ច្បាប់​សាសនា ច្បាប់សង្គម និង​ច្បាប់​ជាតិ ។

សកម្មភាព​នៃ​ការ​អប់រំ យើង​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា កូនចៅ​របស់​សាសនិក​អ៊ិ​ស្លា​ម​ទាំងអស់​បាន​ចូល​ក្នុង​វិហារ សាលារៀន ដើម្បី​សិក្សា​រៀនសូត្រ​គោរព​ប្រណិប័តន៍​ធម៌​វិន័យ​របស់​សាសនា​ក្លាយ​ខ្លួន​ទៅ​ជា​មនុស្ស​ល្អ​នៅ​ក្នុង​សង្គម​។ ដំណាក់កាល​នេះ យើង​ឃើញ​ថា ការ​អប់រំ​តាម​វិហារ​សាសនា​របស់​អ៊ិ​ស្លា​ម​គឺ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​រចនាសម្ព័ន្ធ​របស់​មេ​សាសនា​មាន​អីុ​ម៉ាំ​ទួន​ជី និង​គណៈ​គ្រប់គ្រង​នៃ​គណៈកម្មការ​អ៊ិ​ស្លា​ម ដែល​ទទួលស្គាល់​ដោយ​រាជរដ្ឋាភិបាល ។ អ៊ិ​ស្លា​ម​សាសនា​បាន​ប្រដៅ​អប់រំ​សាសនិក​របស់​ខ្លួន​អំពី​ក្រម​សីលធម៌​ដូច​សាសនា​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ដែរ ។ ក្នុង​គម្ពីរ​ទស្សនវិជ្ជា​អា​រ៉ាប់ និង​ក្នុង​សៀវភៅ​មហា​ទស្សនវិទូ អា​រ៉ាប់​ដែល​បាន​ដកស្រង់​ពី​គម្ពីរ​កូ​អាន គេ​បាន​លើក​ឡើង​អំពី​ឱវាទ​របស់​មហា​ម៉ាត់ ។

អ៊ិ​ស្លា​ម​សាសនិក​បាន​បង្កើន​ការ​សិក្សា​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​សំខាន់​ចំពោះ​ព្រះ​វិហារ ដោយ​បាន​បណ្តុះបណ្តាល​ទាំង​ចំណេះដឹង​សាសនា និង​ចំណេះដឹង​ទូទៅ ។ ព្រះ​វិហា​រមូ​ស្ក (Mosque)​ជា​កន្លែង​ដែល​អ្នក​គោរព​បូជា​ទាំងអស់​មក​ជួបជុំ​គ្នា​ដើម្បី​សូត្រធម៌ ។ នៅ​ក្នុង​សង្គម អ៊ិ​ស្លា​ម​ដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​សាសនា​ព្រះ​វិហា​រមូ​ស្ក​បំពេញតម្រូវការ​ខាង​នយោបាយ និង​សង្គម​ក៏​ដូច​ជា​តម្រូវការ​សាសនា​ដែរ ។ ព្រះ​វិហា​រមូ​ស្ក​បាន​ក្លាយទៅជា​វេទិកា​មួយ​សម្រាប់​ជួយ​បំពេញ​មុខងារសាធារណៈ​ជា​ច្រើន បំពេញ​មុខងារ​ជា​សភា​ច្បាប់​ផង ជា​សាលារៀន ជាទី​កន្លែង​ព្យុហយាត្រា ជា​បណ្ណាល័យ ជា​មន្ទីរពេទ្យ ឬ​ជា​រតនាគារ​ផង ។

គ្រិស្តសាសនា
រីឯ​វិស័យ​គ្រិស្តសាសនា​វិញ គេ​ឃើញ​មានការ​រីក​ចម្រើន ។ សកម្មភាព​ក្នុង​សង្គម​សាសនា​នេះ​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​ក្រុម​ស្ត្រី និង​យុវជន​រៀងរាល់ថ្ងៃ​សៅរ៍ សិក្សា​ព្រះ​គម្ពីរ សិក្ខា​សាលា​អ្នកដឹកនាំ​ពួក​ជំនុំ និង​គ្រូ​គង្វាល ហ្វឹកហ្វឺន​គ្រូបង្រៀន សាលារៀន​ថ្ងៃអាទិត្យ ចំពោះ​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​វិញ គេ​ឃើញ​សាសនា​នេះ​ជួយ​ហ្វឹកហ្វឺន​ស្តី​ពី​ការ​ការពារ និង​ទប់ស្កាត់​ការ​រីក​រាលដាល​ជំងឺអេដស៍ ហ្វឹកហ្វឺន​ពី​សិទ្ធិ​មនុស្ស ការ​ជួញដូរ​ផ្លូវភេទ​លើ​កុមារ និង​ការ​ទប់ស្កាត់​អំពើ​ហិង្សា​ក្នុង​គ្រួសារ យេ​ន​ឌ័​រ និង​បរិស្ថាន ពេទ្យសត្វ​ភូមិ និង​និរន្តរភាព​កសិកម្ម​គ្រួសារ ។

ចំណែកឯ​ការ​អភិវឌ្ឍ​សហគមន៍​វិញ​គេ​ឃើញ​មាន កម្មវិធី​កាត់ដេរ ថ្នាក់​អក្ខរកម្ម តម្បាញ សា​លាម​ត្តេ​យ្យ ឥណទាន ថ្នាក់បឋមសិក្សា ចិញ្ចឹម​គោ​ជាដើម ។ សកម្មភាព​ទាំង​អស់នេះ គ្រិស្ត​សាសនិក​ក៏​ដូច​ជា​មេដឹកនាំ​បាន​ធ្វើ​សកម្មភាព​សម្រាប់​ជួយ​ដល់​សង្គម​ជាតិ ក្នុង​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​អប់រំ​ដល់​កុមារ​កំព្រា ជនអនាថា​ឥត​ទីពឹង ដោយ​ប្រមូលផ្តុំ​ឱ្យ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​វិហារ​ស្នាក់​ការ សាលារៀន តាម​បែប​សាសនា​របស់​គេ ។ ក្នុង​នោះ​មានការ​បង្រៀន​ជា​ភាសាបរទេស សាលា​ខ្លះ​សិក្សា​តាម​បែប​ក្រសួង​អប់រំ សាលារៀន ខ្លះ​សិក្សា​តាម​បែប​សាសនា​ដោយ​បន្ធូរបន្ថយ​ការ​បង់ថ្លៃ​សិក្សា ឬ​ក៏​ជា​កន្លែង​ខ្លះ​អនុគ្រោះ​ក្នុង​ការ​សិក្សា​ទាំងស្រុង នេះ​ជា​ការ​រួមចំណែក​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​សង្គម​ជាតិ​ទាំងមូល ។

ចលនា​សុខដុម​រម្យ​នា​នៃ​សាសនា គឺជា​កូនសោ​ដ៏​សំខាន់​មួយ​ជួយ​ដល់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​សង្គម​ដោយ​ចីរភាព ។ សង្គ្រាម និង​ជម្លោះ​នៃ​សាសនា​បាន​នាំ​មក​នូវ​សេចក្តី​ទុក្ខវេទនា​និង​វិនាសកម្ម​ដល់​មនុស្សលោក​យ៉ាងច្រើន ។ នៅ​ពេល​កន្លង​មក មាន​ជម្លោះ​ធំ​ៗ​បាន​កើតឡើង​ដោយសារ​មូលហេតុ​សាសនា​បាន​កើតឡើង​នៅ​ច្រើន​កន្លែង ដូច​ជា​នៅ​អៀរ​ឡង់​ខាងជើង នី​ហ្សេ​រី​យ៉ា ស៊ូ​ដង់ មជ្ឈិម​បូព៌ា កា​ស្មៀ​រ ហ្វ៊ី​លី​ពី​ន និង​ឥណ្ឌូ​ណេ​ស៊ី និង​ព្រឹត្តិការណ៍​អន្តរជាតិ ដែល​នាំ​ឱ្យ​កក្រើក​ពិភពលោក​កាលពី​ឆ្នាំ​២០០១ នៅ​ទីក្រុង​ញូ​វ​យ៉​ក សហរដ្ឋ​អា​េ​ម​រិ​ក គឺជា​ការ​បំផ្ទុះ​យន្តហោះ​ទៅ​លើ​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​ពិភពលោក​កន្លង​ទៅ​នោះ​ជាដើម គឺ​មានការ​បកស្រាយ​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ថា​ជា​បូជនីយកិច្ច ពោល​គឺ​សង្គ្រាម​រវាង​គ្រិស្ត​សាសនិក និង​អ៊ិ​ស្លា​ម​សាសនិក ដែល​ធ្លាប់​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​មជ្ឈិមសម័យ ដែល​បាន​អូស​បន្លាយ​តាំងពី​សតវត្ស​ទី​១១ រហូត​ដល់​សតវត្ស​ទី​១៣ (១០៩៦-១២៧០) មក​ម្ល៉េះ ។ ជម្លោះ​មួយ​ចំនួន​បាន​ស្ងប់ស្ងាត់​ទៅ​វិញ ប៉ុន្តែ​មួយ​ចំនួន​ទៀត​កំពុង​បន្ត​យ៉ាង​ក្តៅ​គគុក​នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​ប្រៀប​បាន​នឹង​ដំបៅ​ដែល​ព្យាបាល​មិនជា ។ មើលឃើញ​ពី​បទ​ពិសោធន៍​នេះ យើង​យល់​ឃើញ​ថា ស្ថិរភាព​សង្គម​ពិតជា​មិនមែន​កើតឡើង​ដោយ​ចៃដន្យ​នោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​វា​កើតឡើង​ដោយ​ឆន្ទៈ ឬ​កម្លាំង​ជំរុញ ឬ​បំណងប្រាថ្នា​របស់​មនុស្ស​ដោយ​ពិត​ៗ ពោល​គឺ​ឆន្ទៈ​នៃ​មេដឹកនាំ​សាសនា និង​បរិស័ទ​ម្នាក់​ៗ​របស់​សាសនា​ទាំងនោះ ។ ប្រទេស​កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​ប្រវត្តិ​សុខដុម​រម្យ​នា​នៃ​សាសនា​តាំងពី​ព្រេងនាយ​រហូត​មក​ដល់​សព្វថ្ងៃ ហើយ​យើង​ចង់បាន​ភាព​សុខដុម​រម្យ​នា​នេះ​បន្ត​ទៅ​ថ្ងៃ​អនាគត​ទៀត ។ ជា​ទស្សនវិស័យ យើង​ពឹងផ្អែក​ទៅ​លើ​ឆន្ទៈ​រួម និង​ចំណេះដឹង​របស់​សាសនា​នីមួយ​ៗ ។ បណ្ឌិត​ភិ​ធ័​រ សៀរ អ្នកតំណាង​អចិន្ត្រៃយ៍​នៃ​មូលនិធិ​ខុន​រ៉ា​ដ អា​ដេ​ណូ​អ៊ែ​រ​ប្រចាំ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បាន​សរសេរ​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​សិក្ខាសាលា​ជាតិ​ស្តី​ពី (​ពុទ្ធសាសនា និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​សង្គម​ខ្មែរ​) នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២១-២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ​១៩៩៤ ថា (​តាម​ទស្សនៈ​ខ្ញុំព្រះករុណា សាសនា​ក្នុង​លោក​សិក្ខាបទ​មាន​៤​យ៉ាងតិច ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​រួម​គ្នា​គឺ​ចូរ​កុំ​សម្លាប់​, ចូរ​កុំ​លួច​, ចូរ​កុំ​កុហក និង​ចូរ​ស្រឡាញ់​អ្នក​ឯទៀត​ឱ្យ​ដូច​អ្នក​ស្រលាញ់​ខ្លួនឯង ។ នេះ​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ថា ប្រសិនបើ​មនុស្សជាតិ​ទាំងមូល​បាន​រស់នៅ​ស្រប​តាម​សិក្ខាបទ​ជា​មូលដ្ឋាន​នេះ​ទាំងអស់​គ្នា នឹង​បាន​រស់នៅ​ដោយ​សុខដុម​រម្យ​នា និង​សន្តិភាព​ជា​រហូត ។ នេះ​គឺជា​ឆន្ទៈ​រួម​ដែល​រាជរដ្ឋាភិបាល​ចង់បាន ។

ម្យ៉ាងវិញទៀត ក្នុង​របត់​នយោបាយ​ប្រជាធិបតេយ្យ​សេរី​ពហុបក្ស​ដែល​បាន​ចាប់ផ្តើម​ឡើង​តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក​នោះ ប្រទេស​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ទទួលយក​នូវ​ពហុភាព​ក្នុង​សាសនា​​ផង​ដែរ ក្នុង​គោលបំណង​បញ្ចៀស​ជម្លោះ ដែល​កើត​មាន​ឡើងជា​ញឹកញាប់ ដើម្បី​ទទួល​នូវ​សេចក្តីសុខ សន្តិភាព និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ប្រកបដោយ​ចីរភាព​នោះ​ប្រទេស​កម្ពុជា ទទូច​ប្រាថ្នា​ចង់បាន​នូវ​ពហុភាព ដែល​មិន​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ពហុ​ជម្លោះ ។ ពហុភាព​នៅ​ក្នុង​សាសនា គឺជា​កម្លាំង​សរុប​ដ៏​ខ្លាំងក្លា សម្រាប់​ការ​អភិវឌ្ឍ​សង្គម​ជាតិ​ដ៏​ជោគជ័យ ប្រសិនបើ​មេដឹកនាំ​គ្រប់​សាសនា​មាន​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ និង​សាមគ្គីភាព​យ៉ាង​រឹង​មាំ​រវាង​សាសនា​ទាំងឡាយ​ដោយ​តម្កល់​ផលប្រយោជន៍​ជាតិ ជា​ធំ​លើស​អ្វី​ៗ​ទាំងអស់ ។ ប៉ុន្តែ​ពហុភាព​ក្នុង​សាសនា​អាច​នាំ​ឱ្យ​សង្គម​ទន់ខ្សោយ ប្រសិនបើ​សាសនា​នានា​មានការ​ប្រកួតប្រជែង​គ្នា​ដោយ​ខ្វះ​វិចារណញ្ញាណ ឬ​ឈាន​ទៅ​ដល់​ជម្លោះ​ដ៏​ធ្ងន់ធ្ងរ​នោះ ។

វិធីសាស្ត្រ​អប់រំ​របស់​លោក Gulen
ការ​អប់រំ​គឺ​មាន​សារសំខាន់​ខ្លាំង​ណាស់​សម្រាប់​មនុស្ស​ដោយ​មិន​ថា​តែ​ជនជាតិ វប្បធម៌ ជាតិ​សាសន៍ សាសនា ឬ​សញ្ជាតិ​ណា​នោះ​ទេ ។ ការ​អប់រំ នឹង​ជា​ពន្លឺ​មួយ​នៅ​ក្នុង​បន្ទប់​ដ៏​ងងឹត ។ ការ​អប់រំ​ត្រឹមត្រូវ ក៏​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​យន្តការ​ក្នុង​ការ​កាត់​បន្ថយ​ភាព​ក្រីក្រ និង​ជម្លោះ ។ មាន​វិធីសាស្ត្រ​អប់​រំជា​ច្រើន​ពី​បណ្តា​អ្នកប្រាជ្ញ​ទាំងឡាយ ប៉ុន្តែ​គោលដៅ​ចុង​ក្រោយ គឺ​ដើម្បី​ស្វែងរក​ការ​យោគយល់​គ្នា​រវាង​មនុស្ស ។

បើ​យោង​តាម​លោក Gulen កាតព្វកិច្ច​ដ៏​សំខាន់ និង​គោលបំណង​នៃ​ជីវិត​របស់​មនុស្ស​គឺ​ដើម្បី​ស្វែងរក​ការ​យល់​ដឹង​។ កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​នៃ​ការ​ធ្វើ​ដូច្នេះ ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា ជា​ការ​អប់រំ គឺជា​ដំណើរការ​យ៉ាង​ល្អ​ឥត​ខ្ចោះ តាម​រយៈ​ការ​ស្វែងរក​នូវ​បញ្ញា​វិញ្ញាណ ចំណេះ​ជំនាញ និង​ផ្នែក​រាង​កាយ​របស់​មនុស្ស ហើយ​លំដាប់ថ្នាក់​បាន​បង្ហាញ​ពី​គំរូ​ដ៏​ល្អ​ឥត​ខ្ចោះ​នៃ​មនុស្សលោក ។ លើស​ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត លោក​បាន​បញ្ជាក់​ថា យើង​ជា​មនុស្ស​ដែល​កើតមក​ខ្វះ​ការ​ជួយ​ក៏​ដូច​ជា​មិន​បាន​សិក្សា​ពី​ច្បាប់​ជីវិត ហើយ​ត្រូវ​តែ​ស្រែក​ទាមទារ​ដើម្បី​ទទួល​បាន​ជំនួយ​ដែល​យើង​ត្រូវការ ។ បន្ទាប់​ពី​មួយ​ឆ្នាំ ឬ​ច្រើន​ឆ្នាំ​មក យើង​អាច​ក្រោកឈរ​ដោយ​ខ្លួនឯង និង​ដើរ​បន្តិច​ម្តង ។ នៅ​ពេល​ដែល​មាន​អាយុ​ប្រហែល​១៥​ឆ្នាំ យើង​ត្រូវ​គេ​រំពឹង​ថា នឹង​បាន​យល់​ពី​ភាព​ខុស​គ្នា​រវាង​ល្អ និង​អាក្រក់ អ្វី​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍ និង​អ្វី​ដែល​នាំ​ឱ្យ​ខូចប្រយោជន៍ ។ ទោះជា​យ៉ាងណា វា​នឹង​នាំ​ជីវិត​របស់​យើង​ទាំងមូល​ឱ្យ​ទទួល​បាន​ឥត​ខ្ចោះ​ខាង​ផ្នែក​បញ្ញា និង​ខាង​ផ្នែក​វិញ្ញាណ ។

វា​សំខាន់​ណាស់ ដែល​មនុស្ស​ទទួល​បានការ​អប់រំ​ទាំង​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ផ្នែក​សីលធម៌ ។ នៅ​ក្នុង​វិធីសាស្ត្រ​នេះ គំនិត​នៃ​ការ​អប់រំ​ទទួល​បាន​ប្រជាប្រិយភាព​នៅ​ក្នុង​ទស​វត្ស​ឆ្នាំ​១៩៩០ ដែល​ក្រោយមក​បាន​សាយភាយ​ទៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក ។ សាលារៀន​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​តាម​ប្រទេស​ជា​ច្រើន​ចាប់ពី Azerbaijan រហូត​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ហ្វ៊ី​លី​ពី​ន ។ រហូត​មក​ដល់​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ សាលារៀន​មាននៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ជាង​១៦០​នៅ​លើ​ពិភពលោក ។ សាលា​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​ជំរុញ​ទឹកចិត្ត​ដោយ​គំនិត​នៃ​ការ​អប់រំ​របស់​លោក Gulen ។ វា​គឺជា​រឿង​ដែល​គួរ​ឱ្យ​ភ្ញាក់ផ្អើល​នៅ​ពេល​លោក​អ្នកដឹង​ថា សាលារៀន​ត្រូវ​បាន​ប្រតិបត្តិការ​នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេស​ផ្សេង​គ្នា​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក ដែល​មាន​ប្រភព​ជំរុញ​ទឹកចិត្ត​ដូច​គ្នា ។ វិធីសាស្ត្រ​របស់​សាលា​ទាំងនេះ គឺ​ដើម្បី​ឱ្យ​ប្រាកដ​ថា សិស្ស​របស់​ពួក​គេ​កំពុង​តែ​សិក្សា​អំពី​វិទ្យាសាស្ត្រ​ដូច​ជា​គណិត​វិទ្យា រូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា និង​ជីវវិទ្យា ក៏​ដូច​ជា​សីលធម៌ និង​វិន័យ​លើ​ខ្លួនឯង ។ និស្សិត​រាប់រយ​នាក់​ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពី​សាលារៀន​ទាំងនេះ ។

ក្នុង​នាម​ជា​និស្សិត​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពីសា​លា​នេះ ខ្ញុំ​អាច​និយាយ​បាន​ថា គុណភាព​នៃ​ការ​អប់រំ​ដែល​ផ្តល់​ដោយ​សាលា​គឺ​ខ្ពស់ រួម​ជាមួយ​លទ្ធភាព​អាច​និយាយ​ពី​ភាសា ការ​សិក្សា​វិទ្យាសាស្ត្រ សីលធម៌ និង​វិន័យ ។ វា​ជា​ការ​សំខាន់​សម្រាប់​ការ​អប់រំ​ដ៏​ល្អ​ដែល​មាន​វិន័យ​ផ្ទាល់ខ្លួន​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់ ដោយសារ​តែ​នេះ​គឺជា​វិធីសាស្ត្រ​ប្រកបដោយ​និរន្តរភាព​ក្នុង​ការ​កសាង​អនាគត​ដ៏​រឹង​មាំ​នៃ​បុគ្គល​ម្នាក់​មិន​ថា​តែ​ការ​អប់រំ ឬ​វិស័យ​ការងារ​នោះ​ទេ ។ ដូច្នេះ​ពិភពលោក​នឹង​ត្រូវ​បាន​បំពាក់​ទៅ​ដោយ​ជំនាន់​ដែល​ពោរពេញ​ដោយ​ចំណេះដឹង និង​សន្តិភាព​។

ប្រពៃណី​កម្ពុជា​ក្នុង​ការ​អត់ឱន និង​ការ​រួមរស់​នឹង​គ្នា
(​ករណី​សិក្សា​អំពី​ជនជាតិ​ចាម​)
ខ្ញុំ​បាន​សិក្សា​អំពី​សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម យោង​តាម​ពិភព​អា​រ៉ាប់ ហើយ​ឥឡូវនេះ ខ្ញុំ​កំពុង​ផ្តោត​ទៅ​លើ​ជនជាតិ​ចាម​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ តាម​ពិត​ខ្ញុំ​គ្រាន់តែ​ចាប់ផ្តើម​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់ខ្ញុំ​ទៅ​លើ​ប្រធានបទ​នេះ កាលពី​ឆ្នាំ​២០១៣​ប៉ុណ្ណោះ តែ​ទោះជា​យ៉ាងណា ខ្ញុំ​បាន​រក​ឃើញ​ចំណុច​គួរ​ចាប់អារម្មណ៍​ជា​ច្រើន ។ នៅ​ក្នុង​នោះ​គឺ​ការ​បើកចំហ​របស់​សង្គម​កម្ពុជា ខ្មែរ​ទៅ​សហគមន៍​ចាម ។ ខ្ញុំ​បានឃើញ និង​បាន​ស្តាប់​ករណី​ជា​ច្រើន​ដែល​បាន​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ថា ពុទ្ធសាសនា​ខ្មែរ និង​ចាម​មូ​ស្លី​ម​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា និង​ជួយ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​នៅ​តាម​ភូមិ​ជាមួយ​គ្នា ក៏​ដូច​ជា​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង ។ ដូចដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា ជនជាតិ​ចាម​បាន​ភៀសខ្លួន​ពី​ប្រទេស​វៀតណាម នៅ​ពេល​ដែល​វៀតណាម​បាន​វាយបំបាក់​អាណាចក្រ​ចម្ប៉ា ដែល​ជា​ប្រទេស​ដើម និង​បាត់បង់​របស់​ជនជាតិ​ចាម ដែល​ធ្លាប់​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​តំបន់ឆ្នេរ​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម ។ ចាម​ជា​ច្រើន​បាន​តាំងទី​លំនៅ​នៅ​ជុំវិញ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជា​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង និង​រាជធានី​ភ្នំពេញ ។ គេ​ត្រូវ​បាន​រាយការណ៍​ថា សមាជិកគ្រួសារ​របស់​ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​ទទួលយក​ដោយ​រាជវង្ស​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា ហើយ​ក៏​មាន​ជនជាតិ​ចាម​ដែល​បាន​បម្រើ​ការ​ជា​តុលាការ​ផង​ដែរ ។ មាន​ករណី​អន្តរ​អាពាហ៍ពិពាហ៍​ជា​ច្រើន​រវាង​ជនជាតិ​ចាម និង​ជនជាតិ​ខ្មែរ ។

ទោះ​យ៉ាងណា យើង​ក៏​មើលឃើញ​ថា ពី​សម័យ​ខ្មែរក្រហម​មាន​ករណី​លើកលែង​សោកនាដកម្ម​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​សហ​អត្ថិភាព នៃ​ជនជាតិ​ចាម និង​ជនជាតិ​ខ្មែរ ។ ដូច​ជា​ការ​បង្ហាញ​កម្មវិធី​ភូមិ​វប្បធម៌​របប​ប៉ុ​ល ពត ជាតិ​សាសន៍ អំណាច និង​ការ​ប្រល័យពូជសាសន៍​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ក្រោម​របប​ខ្មែរក្រហម​១៩៧៥-៧៩ លោ​កបិន​ខឿ​នា​ន់ (Ben Kiernan’s The Pol Pot Regime : Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975-79) និង​ការ​ងើប​បះបោរ​របស់​ជនជាតិ​ចាម​រឿង​អ្នក​រស់រាន​មានជីវិត​របស់​លោក​អុ​ី​សា អូស​មា​នី (Ysa Osman’s The Cham Rebellion : Survivors) បង្ហាញ​ថា ជនជាតិ​ចាម​ត្រូវ​គេ​កំណត់​គោលដៅ​ពិត​ដោយ​ពួក​ខ្មែរក្រហម ដែល​គោលបំណង​គឺ​ការ​សម្លាប់​រង្គាល ឬ​ការ​ប្រល័យពូជសាសន៍ ។ អត្រា​នៃ​ការ​សម្លាប់​របស់​ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា មាន​ពីរ​ដង ឬ​អាច​បី​ដង ប្រៀបធៀប​ទៅ​ប្រជាជន​ខ្មែរ ។

ចាប់តាំងពី​សម័យ​ខ្មែរក្រហម និង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​មក កម្ពុជា​បាន​និង​កំពុង​ព្យាយាម​ដើម្បី​ត្រឡប់​ទៅ​រក​សភាព​ធម្មតា និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​បន្ថែម​ទៀត ។ ចំពោះ​ទំនាក់ទំនង​រវាង​ជនជាតិ​ចាម និង​ខ្មែរ​នេះ វា​ហាក់ដូចជា​ល្អ​នៅ​ក្រោម​គោលនយោបាយ​ការពារ​រដ្ឋាភិបាល ។ បើ​ប្រៀបធៀប​ជាមួយ​បណ្តា​ប្រទេស​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ផ្សេង​ទៀត ដូច​ជា​ប្រទេស​ថៃ ប្រទេស​មី​យ៉ា​ន់​ម៉ា និង​ប្រទេស​ហ្វ៊ី​លី​ពី​ន ដែល​កំពុង​មើលឃើញ​ការ​ប៉ះទង្គិច​អំពើ​ហិង្សា​រវាង​ជនជាតិ​ភាគច្រើន និង​ជនជាតិភាគតិច មូ​ស្លី​ម​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា គួរតែ​មាន​មោទនភាព​នៃ​ទំនាក់ទំនង​វិជ្ជមាន​រវាង​ជនជាតិ​ភាគច្រើន​ពុ​ុ​ទ្ធ​សាសនិក និង​ជនជាតិភាគតិច​មូ​ស្លី​ម ។

ដូចដែល​យើង​បានឃើញ សង្គម​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​កម្ពុជា ហាក់បីដូចជា​មាន​ប្រពៃណី​នៃ​ការ​អត់ឱន និង​រួមរស់​ជាមួយ​អ្នក​ដទៃ ។ ស្ថានភាព​នេះ​មាន​ន័យ​ថា សក្តានុពល​ដ៏​អស្ចារ្យ​មួយ ដើម្បី​អភិវឌ្ឍន៍​ការ​យល់​ដឹង​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក កាន់តែ​ច្រើន​តាម​រយៈ​ការ​ពិភាក្សា​យ៉ាង​ជ្រាលជ្រៅ​ដែល​អាច​មាន​ន័យ​ថា មើលឃើញ​មុខ​គ្នា ដើម្បី​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​នៃ​គំនិត​ដោយ​អស់ចិត្ត ។ នេះ​អាច​បង្ការ​ការ​កើតឡើង​វិញ​នូវ​សោកនាដកម្ម​ដ៏​អាក្រក់​ពី​អតីតកាល ហើយ​ក៏​បង្ហាញ​ពី​គំរូ អំពី​ការ​អត់ឱន​ឱ្យ​គ្នា និង​រួមរស់​ជាមួយ​គ្នា ប្រទេស​ផ្សេង​ៗ​ទៀត ដែល​បាន​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​ការ​ប៉ះទង្គិច​នេះ​ផង​ដែរ ។

ភាព​ចាំបាច់​សម្រាប់​កិច្ច​ស​ន្ទនា
យើង​ត្រូវ​ទទួលស្គាល់​ការ​ពិត​ដែល​ថា ទាំង​យើង ទាំងអស់​គ្នា​នឹង​ស្លាប់​ជាមួយ​គ្នា ឬ​យើង​នឹង​រៀន​ពី​ការ​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា ហើយ​បើ​យើង​ចង់​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា​នោះ យើង​ត្រូវ​និយាយ​ជាមួយ​គ្នាពាក្យ​ថា «Dialogue» ក្លា​យមក​ពី​ពាក្យ «Dia» ដែល​មាន​ន័យ​ថា «​តាម​រយៈ​» និង​ពាក្យ «Logos» បាន​ន័យ​ថា «​ពាក្យ​» ឬ​ក៏​ឱ្យ​លម្អិត​ជាង​នេះ​ទៀត​គឺ «​អត្ថន័យ​នៃ​ពាក្យ​» ។ ដូច្នេះ​រូបភាព​ដែល​គេ​អាច​ទទួល​បាន​គឺជា​ទន្លេ​នៃ​អត្ថន័យ​មួយ​ដែល​ហូរ​រសាត់​ចុះឡើង និង​តាម​រយៈ​អ្នក​ទាំងឡាយ​ណា​ដែល​ត្រូវ​បាន​ចូលរួម​ក្នុង​កិច្ច​សន្ទនា ។ កិច្ច​សន្ទនា​គឺជា​មធ្យោបាយ​ដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​បំផុត នៅ​ក្នុង​ការ​តទល់​នឹង​ការ​ប្រកាន់វណ្ណៈ​នៅ​ក្នុង​សង្គម បុ​រ​និ​ច្ឆ័​យ និង​ការ​ប្រកាន់​បក្សពួក ។ ប៉ុន្តែ​ដើម្បី​ឱ្យ​កិច្ច​សន្ទនា​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​គឺ​វា​តម្រូវ​ឱ្យ​មានគុណ​តម្លៃ​ជាក់លាក់​ដូច​ជា​ការ​ស្មោះត្រង់ ការ​បន្ទាបខ្លួន និង​ការ​យកចិត្តទុកដាក់ ។ ការ​ស្មោះត្រង់​គឺ​ត្រូវការ​មាន​ជា​ចាំបាច់​បំផុត ពីព្រោះ​វា​គឺជា​ការ​ជំរុញ​ទឹកចិត្ត ។ រីឯ​ការ​បន្ទាបខ្លួន​វិញ ក៏​ត្រូវការ​មាន​ជា​ចាំបាច់​ផង​ដែរ ពីព្រោះ​វា​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​មនុស្ស​ម្នាក់ ផ្តល់​តម្លៃ​ទៅ​កាន់​មនុស្ស​ដទៃ​ទៀត​បាន ។ ចំណែក​ការ​យកចិត្តទុកដាក់​ក៏​ត្រូវការ​ជា​ចាំបាច់​ផង​ដែរ ពីព្រោះ​វា​គឺជា​ប្រភព​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មានការ​សួរនាំ ។ នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ កិច្ច​សន្ទនា សិល្បៈ​នៃ​ការ​គិត លោក William Issac បាន​សរសេរថា ៖

«​កិច្ច​សន្ទនា​គឺ​ផ្សេង​គ្នា​ពី​ការ​និយាយ ។ ជា​ទូទៅ​យើង​គិត​ថា កិច្ច​សន្ទនា​គឺជា​ការ​សន្ទនា ប៉ុន្តែ​វា​មាន​ន័យ​ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត ។ កិច្ច​សន្ទនា​ត្រូវ​បាន​កំណត់​និយម​ន័យ​ថា គឺជា​ការ​សន្ទនា​នៅ​ត្រង់​ចំណុចកណ្តាល មិនមែន​ខាង​ៗ​នោះ​ទេ ។ វា​គឺជា​វិធី​មួយ​ទាញ​យក​ថាមពល​នៃ​ភាព​ខុស​គ្នា​របស់​ពួក​យើង ហើយ​បំ​លែង​ថាមពល​នោះ​ទៅ​ជា​អ្វីមួយ​ដែល​មិន​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ពី​មុន​មក ។ វា​នឹង​លើក​យើង​ចេញពី​ភាព​បែកខ្ញែក​គ្នា ហើយនឹង​ធ្វើ​ឱ្យ​យើង​មាន​អារម្មណ៍​កាន់តែ​ល្អ​ជាង​មុន​ក្នុង​ភាព​រួម​គ្នា និង​តាម​រយៈ​ហេតុនេះ​វា​ក៏​ជា​មធ្យោបាយ​សម្រាប់​ចូល​ដំណើរការ​ស្រុះស្រួល​គ្នា និង​សម្របសម្រួល​អំណាច​រវាង​ក្រុម​មនុស្សដែរ​» ។ ហេតុ​អ្វី​បានជា​មាន​កិច្ច​សន្ទនា?

១-​ដោយ​មាន​កិច្ច​សន្ទនា​ជាមួយនឹង​អ្នក​ដទៃ អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​យើង​បាន​កាត់​បន្ថយ​នូវ​ភាព​តានតឹង ទំនាស់ ឬ​សូ​ម្បី​តែ​សង្គ្រាម ។ គេ​ដឹង​ថា តាម​រយៈ​ភាព​ខុស​គ្នា​នៃ​អាយុ សាសនា វប្បធម៌ និង​ជាតិពន្ធុ នាំ​ឱ្យ​មានការ​យល់​ខុស ការ​ស្អប់ខ្ពើម និង​ទំនាស់ ។ ឫសគល់​នៃ​ទំនាស់​គឺ​អវិជ្ជា ហើយ​អវិជ្ជា​ជា​ប្រភព​នៃ​បុរេនិច្ឆ័យ ។ ការ​ស្គាល់គ្នា​តាម​រយៈ​កិច្ច​សន្ទនា​មាន​សារសំខាន់​ដើម្បី​បង្កើត​សន្តិភាព​ពិភពលោក ។

កិច្ច​សន្ទនា​រវាង​មនុស្ស​ក្រុម​តូច​អាច​បង្កើត​ជា​លទ្ធផល​ធំ​បាន ឧទាហរណ៍​លោក​បណ្ឌិត Jim Miller ចាប់ផ្តើម​ទម្រង់​សន្ទនា​ជាមួយ​បណ្ឌិត​ដទៃ​ទៀត នៅ​ក្នុង​សហភាព​សូ​វៀត​នា​ទស​វត្ស​១៩៧០ ។ ជា​លទ្ធផល លោក​បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ​មាន​ឥទ្ធិពល​ទៅ​លើ​អ្នកដឹកនាំ​ជួយ​បង្កើត​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ ព្រមទាំង​ធ្វើការ​ឆ្ពោះទៅ​បញ្ចប់សង្គ្រាម​ត្រជាក់ ។ ដោយសារ​កិច្ចការ​នេះ លោក​បណ្ឌិត Jim Miller ទទួល​បាន​ពានរង្វាន់​ណូបែល​សន្តិភាព ។ ក៏​មាន​ពានរង្វាន់​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា «Usung heroine» ដែល​ផ្តល់​ឱ្យទៅ​សកម្មជន​សន្តិភាព​ឈ្មោះ Margaret Gibney ដែល​ជា​ក្មេង​ស្រី​អាយុ​ទើបតែ​១៤​ឆ្នាំ​ម្នាក់ ដែល​មក​ពី​តំបន់​សង្គ្រាមស៊ីវិល​រ៉ាំរ៉ៃ​នា​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​អៀរ​ឡង់ ជា​អ្នក​ជួយ​បង្កើត​គម្រោង​ឈ្មោះ​ថា «​ជញ្ជាំង​សន្តិភាព​» នៅ​តំបន់ Belfast ។ ម្នាក់​ទៀត​គឺ​អ្នក​ថតរូប​ជនជាតិ​កេ​ន​យ៉ា លោក Sultan Sornjee ដែល​ជា​ស្ថាបនិក​នៃ​សារមន្ទីរ​សន្តិភាព​អាហ្វ្រិក​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​ណៃ​រ៉ូ​ប៊ី គាត់​បាន​លើកទឹកចិត្ត​ឱ្យ​សហគមន៍​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច ចែករំលែក​ប្រពៃណី​សន្តិភាព​របស់​ពួក​គេ​ទៅ​កាន់​អ្នក​ដទៃ ។

លោក Miller កុមារី Gibney និង​លោក Sornjee និង​វីរបុរស​ជា​ច្រើន​ផ្សេង​ទៀត បាន​ជួបនឹង​រឿង​រាវ​លំបាក​ជា​ច្រើន ប៉ុន្តែ​ពួក​គេ​តែងតែ​មើល​ឱ្យ​ខ្ពស់​ជាង​បញ្ហា​វប្បធម៌ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង​ពូជសាសន៍ ដើម្បី​ស្វែងរក​ដំណោះស្រាយ ។

២-​ពិភពលោក​សព្វថ្ងៃ​នេះ​មាន​សហគមន៍​រហូត​ដល់​ទៅ​ជាង​៦.០០០ និង​ប្រើ​ភាសា​ខុស​គ្នា​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ ។ សហរដ្ឋ​អា​េ​ម​រិ​ក​ជា​សង្គម​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មាន​ប្រវត្តិ​ជាតិ​សាសន៍​២៦០​បញ្ចូល​គ្នា ។ ភាព​ខុស​គ្នា​បែប​របៀប​នេះ​នាំ​ឱ្យ​មាន​ភាព​ផ្សេង​គ្នា​នៃ​ទស្សនៈ គុណ​តម្លៃ ជំនឿ ការ​អនុវត្ត និង​ការ​បញ្ចេញមតិ ហើយ​ទាំង​អស់នេះ​សម​នឹង​ទទួល​បាន​នូវ​ការ​គោរព​ដោយ​ស្មើភាព​គ្នា និង​ការ​ផ្តល់​នូវ​សេចក្តី​ថ្លៃថ្នូរ ស្មើគ្នា​ផង​ដែរ ។ តាម​រយៈ​កិច្ច​សន្ទនា​យើង​អាច​ជំរុញ​ឱ្យ​មានការ​យល់​ដឹង​កាន់តែ​ប្រសើរ និង​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​យ៉ាង​ល្អ​ក្នុង​ចំណោម​វប្បធម៌ និង​សាសនា ស្រប​ពេល​ដែល​មាន​មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​ទទួល​ការ​គោរព​នូវ​ភាព​ផ្សេង​គ្នា​របស់​ពួក​គេ ។

៣-​បច្ចេកវិទ្យា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​សកលភាវូបនីយកម្ម​រីកសាយ និង​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​បណ្តា​ប្រទេស​ឆ្ងាយ​ៗ​ជា​ច្រើន ហាក់ដូចជា​នៅ​ក្បែរ​គ្នា ។ ការ​រីក​ចម្រើន​នៅ​ក្នុង​ការ​ទំនាក់ទំនង និង​បច្ចេកវិទ្យា​ក្នុង​ការ​ដឹក​ជញ្ជូន ក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​២០ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​យើង​យកឈ្នះ​លើ​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ និង​បាន​ធ្វើ​បដិវត្តន៍​ទៅ​លើ​វិធី​នៃ​ការ​រស់នៅ​របស់​យើង ។ ពិភពលោក​ឥឡូវនេះ​ត្រូវ​បាន​ផ្សារ​ភ្ជាប់​ទៅ​នឹង​វិសាលភាព ដែល​ចំពោះ​ព្រឹត្តិការណ៍​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មួយ​មិន​អាច​កើតឡើង​ទៅ​បាន​ឡើយ ដោយ​គ្មាន​ឥទ្ធិពល​នៃ​សហគមន៍​អន្តរជាតិ ឬ​ក៏​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ។ ពិភពលោក​ដូច​ជា​ភូមិ​មួយ ប៉ុន្តែ​ភូមិ​នេះ​គឺ​មាន​ភាព​ចម្រុះ​គ្នា​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​វប្បធម៌ សាសនា និង​ទំនៀមទម្លាប់​ជា​ច្រើន ។ សោកនាដកម្ម​នៃ​រលក​ស៊ូ​ណា​មី បាន​រំលឹក​ឱ្យ​មនុស្ស​មានការ​រួបរួម​គ្នា​នៅ​ពេល​យើង​ត្រូវ​បាន​រង​គ្រោះ​ដោយ​គ្រោះ​មហន្តរាយ​នោះ ហើយ​ប្រញាប់​រួម​គ្នា​ដើម្បី​ជួយ​គ្នា​តាមតែ​អាច​ធ្វើ​ទៅ​បាន ។

ខ្ញុំ​សូម​សរុប​នូវ​ពាក្យ​របស់​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​ដែល​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​តាម​រយៈ​កិច្ច​សន្ទនា ។ លោក Henry Wadsworth Longfellow បាន​លើក​នូវ​សុភាសិត​ចិន​ដូច​ខាងក្រោម ៖

«​បាន​សន្ទនា​តែ​មួយ​ឃ្លា រួម​តុ​នឹង​បញ្ញវន្ត គ្រាន់​ជាង​រៀន​ពី​សៀវភៅ​ដប់​ឆ្នាំ​ទៀត​» លោក Ralph Waldo Emerson បាន​និយាយ​ថា «​ការ​សន្ទនា​គឺជា​មន្ទីរពិសោធន៍ និង​សិក្ខាសាលា​របស់​សិស្ស​» ។

លោកស្រី Eleanor Roosevelt ធ្លាប់​និយាយ​ថា «​យើង​ត្រូវ​ទទួលស្គាល់​ការ​ពិត​ថា​តើ​ទាំង​យើង​ទាំងអស់​គ្នា​នឹង​ស្លាប់​ជាមួយគ្នា ឬ​យើង​នឹង​រៀន​ពី​ការ​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា ហើយ​បើ​យើង​ចង់​រស់នៅ​ជាមួយ​គ្នា​នោះ​យើង​ត្រូវ​និយាយ​ជាមួយ​គ្នា​» ។ ២០០១ ជា​ឆ្នាំ​ដែល​លោក​អគ្គលេខាធិការ​អង្គការសហប្រជាជាតិ​លោក Kofi Annan រៀបចំ​ជា​ឆ្នាំ​វប្បធម៌​សន្ទនា បាន​លើក​ឡើង​ថា ៖

«​ខ្ញុំ​មើលឃើញ​ថា​...​កិច្ច​សន្ទនា​គឺជា​ឱកាស​ដែល​មនុស្ស​ដែល​មាន​វប្បធម៌ និង​ប្រពៃណី​ផ្សេង​គ្នា បាន​ស្គាល់គ្នា​កាន់តែ​ច្បាស់ មិន​ថា​ពួក​គេ​បាន​រស់នៅ​ជាយ​ណាមួយ​នៃ​ពិភពលោក ឬ​នៅ​លើ​ដងផ្លូវ​ជាមួយ​គ្នា​ទេ​» ។ លោក Fethullah Gulen ដែល​ជា​បញ្ញវន្ត​ជាន់ខ្ពស់​មូ​ស្លី​ម មក​ពី​ប្រទេស​តួ​ក​គី និង​ជា​អ្នកតស៊ូ​មតិ​ឱ្យ​មាន​កិច្ច​សន្ទនា និង​ជា​បុរស​ដែល​សម្តី និង​ទ​ង្វើ​របស់​គាត់​បាន​ជំរុញ​លើកទឹកចិត្ត​មនុស្ស​រាប់​លាន​នាក់ រួម​ទាំង​ខ្ញុំ​ផង​ដែរ ក្នុង​ការ​បង្កើត​កិច្ច​សន្ទនា​បាន​លើក​ឡើង​ថា «​មនុស្ស​ទាន់សម័យ​ដោះ​ស្រាយ​​បញ្ហា​ដោយ​ការ​សន្ទនា​គ្នា​» ។

គំនិត​ផ្តួចផ្តើម​អន្តរ​ជំនឿ​របស់​លោក Gulen
ការ​ឧទ្ទិស​សៀវភៅ​មួយ​ក្បាល ឬ​ឯកសារ​បោះពុម្ព​ណាមួយ​ទៅ​ដល់​នរណា​ម្នាក់ តែងតែ​ជា​ការ​សម្រេចចិត្ត​ដ៏​ពិបាក​មួយ ម្យ៉ាង​ដោយ​ពិចារណា​ដល់​សារសំខាន់​របស់​បុគ្គល​នោះ​ចំពោះ​ប្រទេស​របស់​អ្នក ចំពោះ​ពិភព​អ៊ិ​ស្លា​ម និង​ចំពោះ​ពិភពលោក អ្នកមាន​អារម្មណ៍ មាន​កាតព្វកិច្ច​ត្រូវធ្វើ​ឱ្យ​សំឡេង​របស់​គាត់​ត្រូវ​បានឮ​ដោយ​មនុស្ស​ទាំងអស់ ។ ជា​ពិសេស​អ្នក​ទាំងឡាយ​ដែល​កំពុង​ស្វះស្វែង​រកក្តី​សង្ឃឹម​ប្រឆាំង ឬ​ជម្រើស​ក្រៅពី​និក្ខេបបទ «​ទំនាស់​អរិយធម៌​» ។ ម្យ៉ាងទៀត អ្វី​ដែល​អ្នក​កំពុង​ធ្វើ​អាច​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ថា ការ​ឃោសនា ហើយ​អ្វី​ដែល​អ្នក​កំពុងនិយាយ​មិន​ថា ត្រូវ ឬ​ខុស​ទេ អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​មិនដឹងមិនឮ ដោយ​មិន​ទាំង​បាន​ពិចារណា​ផង ។ ដូច្នេះ​ការ​រង់ចាំ​ការ​រក​ឃើញ​បុគ្គល​ម្នាក់​នេះ​ទាន់​ពេលវេលា​ហាក់បីដូចជា​ជម្រើស​ដ៏​ល្អ​បំផុត ។

វិទ្យាស្ថាន​សន្ទនា​មេគង្គ (MDI) បាន​ជ្រើសរើស​ផ្លូវ​ទី​មួយ ។ ហេតុផល​មាន​ច្រើន ហើយ​ខាងក្រោម​នេះ អ្នក​អាច​ឃើញ​ហេតុផល​ចំនួន​ដប់​ក្នុង​ចំណោម​ហេតុផល​ផ្សេង​ៗ​ទៀត ។ ទោះជា​យ៉ាងណា​ក៏​ដោយ ចំពោះ​យើង​ការ​ចាត់​ទុក​ថា គាត់​បាន​បង្កើត​មុនគេ​នូវ​ចលនា​មួយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផុសទឹកចិត្ត​ដោយ​ជំនឿ ដើម្បី​បម្រើប្រជាជន​ទាំងអស់​ដោយ​មិន​ប្រកាន់​ជំនឿ និង​ផ្តល់​ថាមពល​ដល់​ប្រជាជន​រាប់​សែន​នាក់​ជុំវិញ​តម្លៃ​ខ្ពស់​របស់​មនុស្ស គឺ​លើស​ពី​គ្រប់គ្រាន់​ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ទស្សនាវដ្តី​នេះ​ហើយ ។

Fethullah Gulen គឺជា​អ្នកប្រាជ្ញ​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម សញ្ជាតិ​តួ​ក​គី​បែប​បុរាណ​ដ៏​ម៉ឺងម៉ាត់ អ្នកដឹកនាំ​ទស្សនៈ និង​សកម្មជន​អប់រំ​ម្នាក់ ដែល​គាំទ្រ​កិច្ច​សន្ទនា អន្តរ​ជំនឿ និង​អន្តរ​វប្បធម៌ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សិទ្ធិ​មនុស្ស និង​លក្ខណៈ​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ ហើយ​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​ហិង្សា និង​ការ​បង្វែរ​សាសនា​ឱ្យ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​មនោ​គម​វិជ្ជា​នយោបាយ ។ Kulen ជំរុញ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​អរិយធម៌​ឆ្ពោះទៅ​រក​ពិភពលោក​ប្រកបដោយ​សន្តិភាព ដូច​ប្រឆាំង​នឹង​ទំនាស់​ដែរ ។

លោក Kulen និង​ចលនា​សង្គម​ស៊ី​វិល​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផុសទឹកចិត្ត​ដោយ​ទស្សនៈ​របស់​គាត់ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា ចលនា Kulen មាន​ភាព​គួរ​ឱ្យ​កត់សម្គាល់ និង​ស័ក្តិសម​នឹង​ទទួល​បានការ​យកចិត្តទុកដាក់ ដោយសារ​ហេតុផល​ដូច​ខាងក្រោម ៖

សិទ្ធិ អំណាច និង​ឥទ្ធិពល​របស់ Gulen ៖
លោក Gulen ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ និង​គោរព​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម ជនជាតិ​តួ​ក​គី ព្រមទាំង​អ្នក​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​មក​ពី​ជុំវិញ​ពិភពលោក​ថា ជា​អ្នកប្រាជ្ញ​កាន់សាសនា​បែប​បុរាណ​ដ៏​ម៉ឺងម៉ាត់​ម្នាក់​នៃ​និកាយ​ស៊ុន​នី ដែល​មាន​ប្រជាជន​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​លើ​ពិភពលោក​៨៧-៩០% កាន់​និកាយ​នេះ ។ អ្នក​អាន​សៀវភៅ​របស់​គាត់​នៅ​ប្រទេស​តួ​ក​គី​ត្រូវ​បាន​ប៉ាន់​ស្មានថា មាន​ចំនួន​ជា​ច្រើន​លាន​នាក់ ។ ឥទ្ធិពល​របស់​គាត់​នៅ​ក្រៅប្រទេស​តួ​ក​គី​ក៏​កំពុង​រីក​ចម្រើន​ជា​រៀងរាល់ថ្ងៃ ព្រោះ​ស្នាដៃ​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​បក​ប្រែជា​ភាសា​ជា​ច្រើន​ដូច​ជា អង់គ្លេស អា​រ៉ាប់ រុ​ស្ស៊ី អា​ល្លឺ​ម៉​ង់ អេ​ស្ប៉ា​ញ អរ​ឌូ ប៊ូ​ស្នី អាល់​បា​នី ម៉ា​ឡេ ឥណ្ឌូ​ណេ​ស៊ី និង​ខ្មែរ ។

ក្រៅពី​ឯកសារ​បោះពុម្ព គំនិត​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​ទៅ​ដល់​ប្រជាជន​ពិភពលោក​កាន់តែ​ច្រើន​ឡើង តាម​រយៈ​បណ្តាញ​វិទ្យុ និង​ទូរទស្សន៍​ឯកជន​ដែល​គាំទ្រ​ទស្សនៈ​របស់​គាត់ ។

ជំហរ​សាធារណៈ​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​ហិង្សា ភេរវកម្ម និង​ការ​វាយប្រហារ​អត្តឃាត ៖
Kulen ត្រូវ​បាន​ទទួលស្គាល់​ដោយសារ​ជំហរ​រឹង​មាំ​របស់​គាត់​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ដាក់​បញ្ចូល​គ្នា​នូវ​អំពើ​ហិង្សា និង​ទ្រឹស្តី​សាសនា ។ ពិសេស​បំផុត​គាត់​គឺជា​អ្នកប្រាជ្ញ​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​ដំបូង​គេ​ដែល​ថ្កោលទោស​ជា​សាធារណៈ​ចំពោះ​ការ​វាយប្រហារ​ថ្ងៃ​ទី​១១ កញ្ញា (​នៅ​ក្នុង​សេចក្តី​ប្រកាស​ក្នុង​កាសែត Washington Post) ។

គាត់​បដិសេធ​យ៉ាង​ដាច់អហង្ការ​ចំពោះ​ការ​វាយប្រហារ​អត្តឃាត ។ គាត់​បាន​ជួយ​បោះពុម្ព​សៀវភៅ​អ្នកប្រាជ្ញ​ស្តី​ពី​ទស្សនាទាន​អ៊ិ​ស្លា​ម​ចំពោះ​ភេរវកម្ម និង​ការ​វាយប្រហារ​អត្តឃាត ដោយ​ថ្កោលទោស​ចំពោះ​អំពើ​ទាំងនោះ​លើ​មូលដ្ឋាន​មនុស្សធម៌ និង​សាសនា ។

គាត់​មិន​បាន​បង្ហាញ​ទស្សនៈ​ទាំងនេះ​សម្រាប់​តែ​អ្នក​អាន​លោក​ខាងលិច​ទេ ប៉ុន្តែ «Kulen ស្រមៃ​ចង់បាន​ពិភពលោក​មួយ ដែល​ប្រជាជន​បាន​ទទួល​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​ជ្រៅជ្រះ​អំពី​ប្រពៃណី​សីលធម៌ និង​ក្រមសីលធម៌ ដែល​សេចក្តី​គោរព និង​សេវាកម្ម​ត្រូវ​បានឱ្យ​តម្លៃ​យ៉ាង​ខ្ពស់ ដែល​ហេតុផល​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​បច្ចេកវិទ្យា​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​យ៉ាង​ពេញលេញ​ជា​ប្រយោជន៍​របស់​មនុស្ស​ទាំងអស់​» ។

Bruce Eldridge ទីកន្លែង​នៃ​ចលនា Gulen នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិ​អ្នកប្រាជ្ញ​អ៊ិ​ស្លា​ម ជា​ពិសេស​ទាក់ទង​នឹង​ការ​ប្រឈម​មុខ​ទៅ​នឹង​សម័យ​ក្រោយ​ទំនើប​និយម​នៃ​សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម
បាន​បង្ហាញ​វា​នៅ​ក្នុង​ការសូត្រ​ធម៌​នៅ​វិហារ​អ៊ិ​ស្លា​ម ដោយ​មាន​សហធម្មចារី​អ៊ិ​ស្លា​ម​រាប់​ពាន់​នាក់ ។ គាត់​បាន​ផ្តល់​បទ​សម្ភាសន៍​ដល់​សារព័ត៌មាន​តួ​ក​គី ជប៉ុន បារាំង និង​អា​មេ​រិ​ក ដែល​ក្នុង​បទ​សម្ភាសន៍​នោះ គាត់​បាន​ថ្កោលទោស​ចំ​ៗ​ចំពោះ​ការ​ប្រើប្រាស់​ហេតុផល​នយោបាយ មនោ​គម​វិជ្ជា និង​សាសនា ដើម្បី​ដោះសា​អំពើ​ភេរវកម្ម ។ គាត់​បាន​បង្ហាញខ្លួន​នៅ​ក្នុង​កម្មវិធី​ទូរទស្សន៍​ជាតិ​ជា​ច្រើន​ដោយ​បាន​ថ្កោលទោស​ជា​សាធារណៈ​ចំពោះ​អំពើ​ទាំងនោះ ។

អ្នក​ផ្តួចផ្តើម​ឱ្យ​មាន​កិច្ច​សន្ទនា​អន្តរ​ជំនឿ ៖
Kulen បាន​ជំរុញ​យ៉ាង​សកម្ម​ឱ្យ​មាន​កិច្ច​សន្ទនា​អន្តរ​ជំនឿ និង​អន្តរ​វប្បធម៌ អស់​រយៈពេល​ជាង​មួយ​ទស​វត្ស ដោយ​ចាប់ផ្តើម​ចាប់ពី​មុន​ព្រឹត្តិការណ៍​ដ៏​សោកនាដកម្ម​ថ្ងៃ​ទី​១១ ខែកញ្ញា ទៅ​ទៀត ។ នៅ​ប្រទេស​តួ​ក​គី គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួលស្គាល់​ថា បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​បរិយាកាស​វិជ្ជមាន​នៅ​ក្នុង​ទំនាក់ទំនង​រវាង​ប្រជាជន​កាន់សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម​ភាគច្រើន និង​ប្រជាជន​កាន់សាសនា​ភាគតិច​ផ្សេង​ៗ​ដូច​ជា អ័​រ​តូ​ដុក​ក្រិ​ក អ័​រ​តូ​ដុក​អា​មេ​នី កា​តូ​​លិ​ក និង​សហគមន៍​ជ្វី​ស​ជាដើម ។

នៅ​ក្រៅប្រទេស​តួ​ក​គី គំនិត​របស់​គាត់​ស្តី​ពី​កិច្ច​សន្ទនា​អន្តរ​ជំនឿ​បាន​បំផុសទឹកចិត្ត​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ឱ្យ​បង្កើត​អង្គការ​ផ្សេង​ៗ​ដែល​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​កិច្ច​សន្ទនា ដោយ​មាន​វត្ថុបំណង​ដូច​គ្នា គឺ​ការ​យោគយល់​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ការ​ទទួលយក​អារម្មណ៍​ចេះ​យល់ចិត្ត សន្តិ​សហ​វិជ្ជមាន និង​សហប្រតិបត្តិការ ។ កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​របស់​គាត់​ចំពោះ​កិច្ច​សន្ទនា និង​ការ​អត់ឱន​ត្រូវ​បាន​ទទួលស្គាល់​ដោយសារ​សវនាការ​ផ្ទាល់ខ្លួន​មួយ​ជាមួយ​ព្រះ​សព​សម្តេច​ប៉ាប John Paull II និង​ការ​អញ្ជើញ​ពី​ប្រមុខ​សម្តេច​សង្ឃ​សេ​ហ្វា​រ៉ា​ដ​នៃ​ប្រទេស​អីុ​ស្រា​អែ​ល ព្រមទាំង​កិច្ចប្រជុំ​ជាមួយ​ប្រមុខ​និកាយ​គ្រិស្តសាសនា​ផ្សេង​ៗ ។

សម្រាប់​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​អរិយធម៌ ៖
Gulen ជំរុញ​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​អរិយធម៌ ដូច​ប្រឆាំង​នឹង​ទំនាស់​ដែរ តាម​រយៈ​កិច្ច​សន្ទនា​ការ​យោគយល់​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក និង​ការ​ប្រមូលផ្តុំ​គុណ​តម្លៃ​រួម ។ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​អ្នកដឹកនាំ​ទស្សនៈ​សង្គម​ស៊ី​វិល​ម្នាក់ គាត់​គាំទ្រ​កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​របស់​ប្រជាជន​តួ​ក​គី​ក្នុង​ការ​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​សហភាព​អឺរ៉ុប និង​និយាយ​ថា ទំនាក់ទំនង​នេះ​នឹង​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​​ដល់​ភាគី​ទាំង​ពីរ ។

ការ​ផ្តោត​សំខាន់​លើ​ទិដ្ឋភាព​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​នៃ​ជំនឿ ៖
មួយ​ផ្នែក​ដោយសារ​ការ​អប់រំ​ពី​មុន​របស់​គាត់ អំពី​មុខ​វិជ្ជា​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ Gulen ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ដោយសារ​ការ​ផ្តោត​សំខាន់​របស់​គាត់​ទៅ​លើ​លក្ខណៈ​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​អ៊ិស្លាម (​នៅ​លោក​ខាងលិច គេ​ហៅ​ថា Sufism) និង​ការ​ប្រកាន់​យក​ឥរិយាបថ​ចំពោះ​មនុស្សជាតិ ដែល​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ការ​ផ្តោត​សំខាន់​នេះ ។

ដោយសារ​ការ​អះអាង​សេចក្តី​ស្រឡាញ់ សេចក្តី​អាណិតអាសូរ​របស់​គាត់ និង​វិធីសាស្ត្រ​បើកចំហ​ចិត្ត​ចំពោះ​បញ្ហា​ទាំងអស់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​មនុស្សជាតិ គាត់​ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​ស្គាល់​ថា​ជា «Rumi ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​» ។ គាត់​ត្រូវ​បាន​សព Sefik Can ជា​គ្រូ Sufi ជា​បច្ឆាជន​របស់ Rumi និង​ជា​អ្នកនិពន្ធ​ម្នាក់​ស្នើ​សុំ​ឱ្យ​និពន្ធ​បុព្វកថា​សម្រាប់​សៀវភៅ​របស់​គាត់​ស្តី​ពី​ជីវិត និង​ការ​បង្រៀន​របស់ Rumi ។

សៀវភៅ​ពីរ​ភាគ​របស់ Gulen ផ្ទាល់​ស្តី​ពី Sufism ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​សៀវភៅអាន​សម្រាប់​ការ​សិក្សា​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ស្តី​ពី​ប្រពៃណី​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ​របស់​ពិភព​លោក។

វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ជំនឿ​ដែល​មាន​សុខដុម​ភាព​ជាមួយ​គ្នា ៖
Gulen ចាត់​ទុក​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ជំនឿ​ថា មិន​ត្រឹមតែ​ត្រូវ​គ្នា​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ថែម​ទាំង​បំពេញបន្ថែម​ឱ្យ​គ្នា​ទៀត​ផង ។ ដោយហេតុ​នេះ គាត់​បាន​លើកទឹកចិត្ត​ដល់​ការ​ស្រាវជ្រាវ​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ការ​អភិវឌ្ឍ​បច្ចេកវិទ្យា​សម្រាប់​គុណប្រយោជន៍​របស់​មនុស្សជាតិ​ទាំងអស់ ។

ទិដ្ឋភាព​បញ្ញា ៖
គាត់​មានការ​យល់​ដឹង​ច្បាស់លាស់​អំពី​អ្នក​រិះគិត​ឈានមុខ​គេ​នៃ​ប្រពៃណី​លោក​ខាងលិច និង​អាច​សន្ទនា​ជាមួយ​ពួក​គេ​យ៉ាង​ងាយស្រួល តាម​រយៈ​ការ​សរសេរ និង​ការ​និយាយ​របស់​គាត់​។

គាំទ្រ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ៖
Gulen ទទួលស្គាល់​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​ថា ជា​ប្រព័ន្ធ​នយោបាយ​ដែល​អាច​សម្រេច​បាន​តែ​មួយ​គត់​នៃ​ការ​គ្រប់គ្រង ។ គាត់​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​បង្វែរ​សាសនា​ឱ្យ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​មនោ​គម​វិជ្ជា​នយោបាយ ដោយ​លើកទឹកចិត្ត​ពលរដ្ឋ​ទាំងអស់​ឱ្យ​ចូលរួម​ប្រកបដោយ​ចំណេះដឹង និង​ការ​ទទួលខុសត្រូវ​ក្នុង​កិច្ចការ​នយោបាយ​ក្នុង​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន ។ គាត់​សង្កត់ធ្ងន់​ទៅ​លើ​ភាព​ទន់ភ្លន់​នៃ​គោលការណ៍​សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម ទាក់ទង​នឹង​អភិបាលកិច្ច និង​ទៅ​លើ​ភាព​ត្រូវ​គ្នា​នៃ​គោលការណ៍​ទាំងនេះ​ជាមួយ​ទ្រឹស្តី​ប្រជាធិបតេយ្យ​ពិត
ប្រាកដ ។

«​ទស្សនៈ​ជំនួស ឬ​ទស្សនៈ​ប្រឆាំង​នឹង​សាសនា​អ៊ិ​ស្លា​ម នឹង​ត្រូវ​បាន​អត់ឱន និង​មិន​ត្រូវ​បាន​ព្យាបាទ​ឡើយ ហើយ​អ្នកគាំទ្រ​ទស្សនៈ​ទាំងនេះ​នឹង​ត្រូវ​បាន​គោរព នេះ​ជា​ការ​អះអាង​របស់​គាត់ ។ អំពើ​ហិង្សា​គឺជា​បណ្តាសា​ចំពោះ​គាត់ ហើយ​ទម្រង់​ណាមួយ​នៃ​អំពើ​ភេរវកម្ម​ដែល​គាំទ្រ​ដល់​គោលបំណង​សាសនា​ត្រូវ​បាន​រារាំង​ដោយ​គ្មាន​ការ​រារែក»។

ដំណោះស្រាយ​ចំពោះ​បញ្ហា​សង្គម​មាន​ដំណើរការ​ផ្អែក​លើ​មូលដ្ឋាន ៖
លក្ខណៈ​ដ៏​គួរ​ឱ្យ​កត់សម្គាល់​បំផុត​នៃ​ជីវិត​របស់ Gulen គឺជា​ការ​យល់​ឃើញ និង​គំនិត​របស់​គាត់​លែង​ជា​ជំនាញ​ភាសា​ទៀត​ហើយ ប៉ុន្តែ​ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ​ត្រូវ​បាន​យល់​ដឹង​ជា​សាកល​ដូច​គម្រោង​ពលរដ្ឋ​ដែរ ។

តាម​ការ​ប៉ាន់ស្មាន​មួយ​ចំនួន អង្គការ​អប់រំ​រៀបរយ​ដូច​ជា សាលារៀន K-12 សាកលវិទ្យាល័យ និង​សាលា​ភាសា ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផុសគំនិត​ដោយ Gulen និង​ឧបត្ថម្ភ​គាំទ្រ​ដោយ​សហគ្រិន​ក្នុងស្រុក អ្នក​អប់រំ​ដែល​គិត​ពី​ប្រយោជន៍​អ្នក​ដទៃ និង​ឪពុក​ម្តាយ​ដែល​មានការ​ប្តេជ្ញា​ចិត្ត ។ ឧទាហរណ៍​ដ៏​គួរ​ឱ្យ​កត់សម្គាល់​នៃ​សាលារៀន​ទាំងនេះ​រួម​មាន​សាលារៀន​នៅ​ប្រទេស​តួ​ក​គី​ភាគ​អាគ្នេយ៍ អាស៊ី​កណ្តាល ប្រទេស​ជា​ច្រើន​នៅ​អាហ្វ្រិក​ចុង​បូព៌​៌ា និង​អឺរ៉ុប​ខាងកើត ដោយ​មិន​គិត​អំពី​ទីតាំង​របស់​វា សាលា​ទាំងនេះ​គឺជា​និមិត្តរូប​នៃ​ទំនាក់ទំនង​អន្តរ​ជំនឿ និង​អន្តរ​វប្បធម៌​ដ៏​ស៊ីសង្វាក់​គ្នា ការ​រួបរួម​ដ៏​ជោគជ័យ​នៃ​ជំនឿ និង​ហេតុផល និង​ការ​លះបង់​ដើម្បី​បម្រើ​មនុស្សជាតិ ។ ជា​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មាន​ទំនាស់​ដូច​ជា ហ្វ៊ី​លី​ពី​ន តួ​ក​គី​អាគ្នេយ៍ និង​អា​ហ្វ​ហ្គា​នី​ស្ថាន ស្ថាប័ន​ទាំងនេះ​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ភាព​ក្រីក្រ និង​បង្កើន​ឱកាស​អប់រំ ដែល​ជា​លទ្ធផល កាត់​បន្ថយ​ភាព​ទាក់ទាញ​របស់​ក្រុម​ភេរវ​ករ ជាមួយនឹង​កម្មវិធី​ផ្តាច់មុខ​ដែល​ធ្វើ​ប្រតិបត្តិការ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ទាំងនេះ ។

ក្រៅពី​រួមចំណែក​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​សុខដុម​ភាព​សង្គម សាលារៀន​ទាំងនេះ​បង្កើត​អ្នក​ឈ្នះ​នៅ​ក្នុង​ការ​ប្រឡងប្រជែង​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ និង​គណិត​វិទ្យា​អន្តរជាតិ ។

គម្រោង​សង្គម​ស៊ី​វិល​ផ្សេង​ទៀត ៖
គម្រោង​សហគមន៍​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផុសគំនិត​ដោយ​គំនិត និង​ការ​លើកទឹកចិត្ត​របស់ Gulen រួម​មាន​អង្គការ​មនុស្សធម៌ អង្គការ​អភិវឌ្ឍន៍ ប្រកបដោយ​និរន្តរភាព អង្គការ​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​សមាគមវិជ្ជាជីវៈ និង​ស្ថាប័ន វេជ្ជសាស្ត្រ ។

«Gulen គឺជា​អ្នក​ផ្សះផ្សា​ម្នាក់​ដ៏​ឆ្នើម​បំផុតៈ តម្លៃ​ខាង​សម្ភារ និង​ព្រលឹង​វិញ្ញាណ ។ វិទ្យាសាស្ត្រ​វិជ្ជមាន និង​សាសនា ។ មនោ​គម​វិជ្ជា និង​ទស្សនវិជ្ជា​របស់​លោក​ខាងកើត និង​លោក​ខាងលិច ។ ផ្លូវ​អរិយធម៌ គឺជា​ផ្លូវការ​បញ្ចុះបញ្ចូល​ប្រជាធិបតេយ្យ មិនមែន​ការ​កំណត់​កម្លាំង​ទេ ។ ប្រជាធិបតេយ្យ​មិនមែន​ជា​ប្រព័ន្ធ​ល្អ​ឥត​ខ្ចោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ជា​ប្រព័ន្ធ និង​ដំណើរការ​នយោបាយ​ដែល​អាច​សម្រេច​បាន​តែ​មួយ​គត់ ដែល​សម​ស្រប​នឹង​សម័យ​ទំនើប​» ។

Douglas Pratt ក្តី​សង្ឃឹម​នៃ​អ៊ិ​ស្លា​ម​សម្រាប់​កិច្ច​សន្ទនា​អន្តរ​សាសនា ៖ វិភាគទាន​របស់ Fethullah Gulen

ជន​មូ​ស្លី​ម​ត្រូវ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ជំងឺមហារីក​នៃ​ភាព​ជ្រុលនិយម
ខណៈ​ដែល​ក្រុម​មួយ​ដែល​បាន​ប្រកាស​ខ្លួនឯង​ថា​ជា​រដ្ឋ​អ៊ិ​ស្លា​ម ឬ ISIS កំពុង​បន្ត​ធ្វើការ​សម្លាប់​មនុស្ស​នៅ​ឯ​មជ្ឈិម​បូព៌​៌ា ជន​មូ​ស្លី​ម​ត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​មនោ​គម​វិជ្ជា​ដែល​នឹង​នាំ​ក្រុម​ភេរវ​ករ​ផ្សេង​ទៀត ។ គ្រប់ការ​វាយប្រហារ​ដែល​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​មានឈ្មោះ​អ៊ិ​ស្លា​ម​ចូលរួម​ជាមួយ​ផង​បាន​បង្ក​ឱ្យ​មានការ​ប៉ះពាល់​ដល់​ជន​មូ​ស្លី​ម​ទាំងអស់​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ផ្សេង​ទៀត​ខ្លាចរអា និង​កាន់តែ​យល់​ច្រឡំ​ពី​ជំនឿ​ពិត​របស់​អ៊ិ​ស្លា​ម ។

វា​មិនមែន​ជា​រឿង​យុត្តិធម៌​ទេ​ក្នុង​ការ​ស្តីបន្ទោស​អ៊ិ​ស្លា​ម​ចំពោះ​អំពើ​យង់ឃ្នង​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នោះ ។ ពេល​ដែល​ពួក​ភេរវ​ករ​យកឈ្មោះ​អ៊ិ​ស្លា​ម​ទៅ​ចូលរួម​ក្នុង​សកម្មភាព​របស់​ខ្លួន ពួក​គេ​មាន​អត្តសញ្ញាណ​នេះ ទោះ​សូ​ម្បី​មាន​តែ​ឈ្មោះ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ដូចនេះ​អ្នក​ជំនឿ​ទាំងអស់​ត្រូវធ្វើ​គ្រប់យ៉ាង​ដែល​អាច​ទៅ​រួច ដើម្បី​កុំឱ្យ​ជំងឺ​នេះ​រាតត្បាត​ក្នុង​សហគមន៍​របស់​យើង​ឱ្យ​ស្មោះ​។ បើ​មិន​ដូច្នោះ​ទេ​យើង​នឹង​រួមចំណែក​ក្នុង​ការ​ទទួលខុសត្រូវ​ចំពោះ​ការ​ខូចខាត​ទៅ​លើ​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​ជំនឿ​របស់​យើង​មិន​ខាន ។

ដំបូង​យើង​ត្រូវ​ច្រានចោល​រាល់​ទ​ង្វើ​ហិង្សា និង​ជៀសវាង​កុំឱ្យ​ក្លាយទៅជា​ជន​រង​គ្រោះ ។ ទោះបី​យើង​ត្រូវ​បាន​គេ​គាបសង្កត់​ក៏​ដោយ ក៏​វា​មិនមែន​ជា​មូលហេតុ ដែល​យើង​មិន​អាច​ធ្វើការ​ថ្កោលទោស​ចំពោះ​អំពើ​ភេរវកម្ម​ដែរ ។ ការ​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​បាប​ដ៏​ធ្ងន់ធ្ងរ​ដោយ​ពួក​ភេរវ​ករ​ក្រោម​ឈ្មោះ​ជា​អ៊ិ​ស្លា​ម​មិនមែន​ជា​គំនិត​ខ្ញុំ​តែ​ម្នាក់ឯង​ទេ តែ​វា​ក៏​ជា​ការ​សន្និដ្ឋាន​មួយ​ពី​ការ​អាន​គម្ពីរ​កូ​អាន និង​ដំណើរ​ជីវិត​របស់​ព្យា​ការី មូ​ហាំ​ម៉ាត់​ផង​ដែរ ។ គោលការណ៍​ស្នូល​នៃ​ប្រភព​នេះ​ដូចដែល​អ្នកប្រាជ្ញ​ជា​ច្រើន​បាន​ព្យាយាម​សិក្សា​ពី​ការ​បង្រៀន និង​ការ​អនុវត្ត​របស់​ព្យា​ការី​បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា អំពើ​ភេរវកម្ម​មិន​អាច​ទទួល​បានការ​គាំទ្រ​ពី​សាសនា​នោះ​ទេ ។

ទី​ពីរ​វា​ជា​រឿង​សំខាន់​មួយ​ក្នុង​ការ​លើក​ស្ទួយ​ការ​យល់​ដឹង​ពី​អ៊ិ​ស្លា​ម ព្រោះតែ​ភាព​បត់បែន​ជា​បន្តបន្ទាប់ ដើម្បី​សម្រួល​ដល់​អ្នក​ប្រតិបត្តិ​សាសនា​អាច​នាំ​ឱ្យ​មានការ​ប្រព្រឹត្ត​ខុស​បាន ។ ក្រមសីលធម៌​របស់​អ៊ិ​ស្លា​ម​មិនមែន​សម្រាប់​ការ​បកប្រែ​ទេ ។ ច្បាប់​ដ៏​ចម្បង​មួយ​គឺ​ការ​សម្លាប់​បុគ្គល​ស្លូតត្រង់​ម្នាក់​គឺ​ប្រៀប​បាន​ទៅ​នឹង​ការ​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ចំពោះ​មនុស្សជាតិ​ទាំងអស់ ។ ទោះបីជា​ការ​ការពារ​ក៏​ដោយ រាល់​អំពើ​ហិង្សា​ទៅ​លើ​ជន​ដែល​មិន​បំពាក់​ជាមួយ​ប្រដាប់​អាវុធ ជា​ពិសេស​ស្ត្រី កុមារ និង​បព្វជិត ជា​ទ​ង្វើ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ហាមប្រាម​ក្នុង​ការ​បង្រៀន​របស់​ព្យា​ការី ។

យើង​ត្រូវ​បង្ហាញ​ពី​តម្លៃ​ទាំងនេះ​ដោយ​ធ្វើការ​សាមគ្គី​ជាមួយ​មនុស្ស​ដែល​ស្រឡាញ់​សន្តិភាព​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក ។ វា​ពិត​ណាស់ ដែល​សម្តី​មួយ​ចំនួន​មិន​បាន​ទៅ​ដល់​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ ដូច​ពួក​ជ្រុលនិយម​ទេ ។ តែ​ជា​ជាង​ការ​បន្ទោស​ដល់​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​យើង​គួរ​ស្វែងរក​វិធីសាស្ត្រ​ផ្សេង​ដើម្បី​ធ្វើ​ឱ្យ​សំឡេង​របស់​យើង​អាច​ទៅ ដល់​គេ​បាន។

ទី​បី​ជន​មូ​ស្លី​ម​ត្រូវ​លើក​ស្ទួយ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​សេចក្តី​ថ្លៃថ្នូរ ជីវិត និង​សេរីភាព ដោយ​បើកចំហ​ជា​សាធារណៈ ។ នេះ​គឺជា​តម្លៃ​របស់​អ៊ិ​ស្លា​ម​ដែល​គ្មាន​បុគ្គល អ្នកនយោបាយ ឬ​មេដឹកនាំ​សាសនា​ណា​ម្នាក់​អាច​យក​វា​ចេញ​បាន​នោះ​ទេ ។ ដើម្បី​អនុវត្ត​តម្លៃ​សាសនា​ទាំង​អស់នេះ មាន​ន័យ​ថា យើង​ត្រូវការ​គោរព​ដល់​ភាព​ចម្រុះ​គ្នា (​ទាំង​វប្បធម៌ សង្គម​សាសនា និង​នយោបាយ​) ។ អ​ល់​ឡោះ​បាន​បង្ហាញ​ថា ការ​រៀន​ពី​គ្នា​គឺជា​គោលដៅ​ដំបូង​នៃ​ភាព​ចម្រុះ​គ្នា​នោះ (​កូ​អាន ៤៩​ៈ​១៣) ។ ការ​គោរព​មនុស្ស​គ្រប់​រូប​ថា​ជា​អ្នក​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​អ​ល់​ឡោះ (១៧​ៈ​៧០) គឺជា​ការ​គោរព​ដល់​អ​ល់​ឡោះ ។

ទី​បួន ជន​មូ​ស្លី​ម​ត្រូវ​ផ្តល់​ឱកាស​អប់រំ​ដល់​អ្នក​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​សហគមន៍​របស់​គេ ដែល​ការ​សិក្សា​ពី​វិទ្យាសាស្ត្រ មនុស្សលោក និង​សិល្បៈ ត្រូវ​ដាក់​បញ្ចូល​ក្នុង​វប្បធម៌​មួយ​នៃ​ការ​គោរព​ដល់​សត្វលោក ដែល​មានជីវិត ។ រដ្ឋាភិបាល​អ៊ិ​ស្លា​ម​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក​ត្រូវ​រៀបចំ​កម្មវិធី​សិក្សា​ក្នុង​សាលា​ដែល​ជួយ​លើក​ស្ទួយ​ដល់​តម្លៃ​នៃ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ។ សង្គម​ស៊ី​វិល​មាន​តួនាទី​ក្នុង​ការ​បង្កើន​ការ​គោរព និង​ការ​អត់ធ្មត់ ។ នេះ​ជា​ហេតុផល​ដែល​សមាជិក​នៅ​ក្នុង​ចលនា Hizmet បាន​បង្កើត​សាលារៀន មជ្ឈមណ្ឌល​អប់រំ និង​ស្ថាប័ន​សម្រាប់​ការ​ពិភាក្សា​បាន​ជាង​១.០០០​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក​ច្រើន​ជាង​១៥០​ប្រទេស ។

ទី​ប្រាំ ការ​ផ្តល់​ការ​អប់រំ​សាសនា​ដល់​ជន​មូ​ស្លី​ម​អាច​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ពួក​ជ្រុលនិយម​ក្នុង​ការ​បោក​បញ្ឆោត​ពួក​មូ​ស្លី​ម​ឱ្យ​ក្លាយជា​សមាជិក​ក្នុង​ក្រុម​ពួក​គេ ។ ពេល​ដែល​សេរីភាព​សាសនា មិន​មាន​នោះ ជំនឿ​បាន​ដុះ​ឡើង​ក្នុង​ភាព​ង​ងឹ​ង​ដែល​បណ្តាល​ឱ្យ​ពួក​ជ្រុលនិយម​ដែល​មិន​មានចំណេះ​ដឹង​យក​ទៅ​បកប្រែ និង​ប្រើប្រាស់ ។

ចុង​ក្រោយ​វា​ជា​រឿង​សំខាន់​មួយ​ដែល​ជន​មូ​ស្លី​ម​គាំទ្រ​ដល់​សិទ្ធិ​ស្មើគ្នា​រវាង​បុរស និង​ស្ត្រី ។ ស្ត្រី​គួរតែ​មាន​សិទ្ធិ​ក្នុង​ការ​ទទួល​បាន​នូវ​ឱកាស​ស្មើគ្នា និង​មាន​សេរីភាព​ពី​ការ​គាបសង្កត់​របស់​អ្នក​ដទៃ ។ ប្រព័ន្ធ​របស់​ព្យា​ការី​មូ​ហាំ​ម៉ាត់ នាង Aisha ដែល​ជា​អ្នកប្រាជ្ញ គ្រូបង្រៀន និង​មេដឹកនាំ​ដ៏​វ័យឆ្លាត​ម្នាក់​គឺជា​ឧទាហរណ៍​ជាក់ច្បាស់​មួយ ។
ភេរវកម្ម​គឺជា​បញ្ហា​ដែល​មានមុខ​ច្រើន ដូចនេះ​ដំណោះស្រាយ​ក៏​ត្រូវ​ទាក់ទង​នឹង​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង​សាសនា​ដែរ ។ សហគមន៍​អន្តរជាតិ​ដឹង​ច្បាស់​ថា ជន​មូ​ស្លី​ម​គឺជា​ជន​រង​គ្រោះ​ដំបូង​នៃ​អំពើ​ភេរវកម្ម ហើយ​គេ​អាច​ជួយ​បង្អន់​វា និង​បង្ការ​ការ​ចូលរួម​ពី​សមាជិក​ភេរវ​ករ​ថ្មី​ៗ​បាន ។ នេះ​ជា​ហេតុ​ដែល​រដ្ឋាភិបាល​គួរ​ចៀសវាង​ការ​និយាយ​ប៉ះពាល់​ដល់​ជន​មូ​ស្លី​ម ។

អំពើ​ជ្រុលនិយម​ហិង្សា​គ្មាន​សាសនា​ទេ ។ មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​ដែល​បំប្លែងការពិត​ទាក់ទង​ពី​ជំនឿ​សាសនា ។ ដូចដែល​អ្នក​កាន់សាសនា​គ្រិស្ត​មិន​យល់​ស្រប​ចំពោះ​ការ​ដុត​គម្ពីរ កូ​អាន និង Ku Klux Klan និង​អ្នក​កាន់សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​មិន​យល់​ស្រប​ទៅ​នឹង​អំពើ​ឃោរឃៅ​លើ​ជន​មូ​ស្លី​ម Rohingya ជន​មូ​ស្លី​ម​ពិត​ក៏​មិន​យល់​ស្រប​អំពើ​ហិង្សា​នេះ​ដែរ ។

មូ​ស្លី​ម​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បាន​ជួប​ប្រទះ​ការ​រីក​ចម្រើន​នៃ​អរិយធម៌​មនុស្ស​យ៉ាងច្រើន ។ ការ​ចូលរួម​របស់​យើង​បាន​ច្រើន​គឺ​កើតឡើង​ក្រោម​ការ​ជំរុញ​ឱ្យ​មានការ​គោរព​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក សេរីភាព និង​យុត្តិធម៌ ។ វា​ពិតជា​ពិបាក​ក្នុង​ការ​ស្តារ​រូបភាព​របស់​អ៊ិ​ស្លា​ម តែ​ជន​មូ​ស្លី​ម​អាច​ជា​សញ្ញា​នៃ​ការ​នាំ​មក​នូវ​សន្តិភាព និង​ភាព​សុខដុមរមនា​ក្នុង​សហគមន៍​របស់​គេ​បាន ។

«​ភេរវកម្ម​គឺជា​បញ្ហា​ចម្រុះ ដំណោះស្រាយ​គួរតែ​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បញ្ហា​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច សង្គម និង​សាសនា ។ វិធីសាស្ត្រ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ការ​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​សាសនា ក៏​នាំ​ឱ្យ​មាន​ផលវិបាក​ដល់​យុវជន​ដែល​កំពុង​ជួប​ហានិភ័យ និង​ពិភពលោក​ទាំងមូល​ដែរ​» ៕