ប្រវត្តិ​ល្ខោនខោល ឬ​ភា​ណី​របស់​កម្ពុជា (​ត​ចប់​)

នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៦ ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ព្រះបាទ​សម្តេចព្រះ​នរោត្តម សីហ​នុ ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រារព្ធ​ពី​ធី​សូត្រ​ភាណ​យក្ស ឬ​ពិធី​រំដោះគ្រោះ​ព្រះ​នគរ​នេះ​យ៉ាង​អធិកអធម ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជ​រាំង​រាជធានី​ភ្នំពេញ ហើយ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​តាម​ទូរទស្សន៍​ជា​ញឹកញាប់​ទៀត​ផង ។

ម្យ៉ាងទៀត ពិតមែនតែ​មាន​រយៈកាល​ខុស​គ្នា​ដល់​ទៅ​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​ឯណោះ នោះ​បើ​យើង​គិត​ពី​សម័យ​អង្គរ​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃនេះ ប៉ុន្តែ​បើ​យើង​ពិនិត្យ​មើល​ឱ្យ​ដិត​ដល់​នូវ​លក្ខណៈ​ពិសេស​របស់​ល្ខោនខោល​ដែល​មាន​សព្វថ្ងៃ ទាំង​ការ​ពោល ឬ​សូត្រ ទាំង​សិល្បករ​តែ ប្រុស​ៗ និង​កាល​វេលា​ដ៏​ពិសេស សម្រាប់​ទម្រង់​សិល្បៈ​ល្ខោន​នេះ​សម្តែង គឺ​ក្នុង​ពិធី​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី​(​ជា​ពេលវេលា​សំខាន់​បំផុត​អាក់ខាន​សម្តែង​មិន​បាន​ក្នុង​ឆ្នាំ​នីមួយ​ៗ​នោះ​) គួប​ផ្សំ​ជាមួយនឹង​ទំនៀមទម្លាប់់​ប្រពៃណី ពិធី​សូត្រ​ភាណ​យក្ស​នោះ យើង​មាន​ជំនឿ​ជឿជាក់​ថា ល្ខោន​ភា​ណី​ដែល​មាន​ចារ​ក្នុង​សិលាចារឹក​ក្នុង​សម័យ​អង្គរ​នោះ ប្រាកដជា​ល្ខោនខោល ដែល​យើង​និយម​ប្រើ​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​ហើយ ។

ចំពោះ​បញ្ហា​ល្ខោន​ភា​ណី ឬ​ល្ខោនខោល​នេះ ក្នុង​សៀវភៅ Music and Dance in Ancient Cambodia as evidenced by old khmer Epigraphy លោកស្រី ពៅ សាវ​រស់ បាន​សិក្សា និង​ពន្យល់​យ៉ាង​ក្បោះក្បាយ ដូច​តទៅ​នេះ ៖

The word Bhanni obviously of Skt. origin means a «dramatic performance with recitation» . In K-270 (IC IV, 70:16), it follows Khm. Thmon «percussion player». Therefore it was glossed by my predecessors as «a kind of percussion instrument», which was far from satisfactory. For in 10th c.K-99 (IC VI, 110(n) 8 , we read Rman Bhani «dancers...​?​, consisting of three men. If we understand» «dancers accompanied by percussion», it would be  a case of semantic tautology as regards the Khmer culture, because there is no dancing wihtout time-beating with some kind of percussion instruments. Since Bhani is not a Khm. word , I suggest we link it with Skt. Bhana «reciation, a sort of dramatic entertainment with narrative told by a reciter». At this juncture one is remanded of our traditional type of theatre including recitatives, Such as the  Yike-theatre, the performance of dramatised religious stories, and most of all our theatre of Ramayana, nowadays called lkhon khol. The troop of lkhon khol consists solely of males: actiors, percussion-players and reciters. The texts are worked out on various metres hance different rhythms given by the sound of a kettle-drum which accompanies the recitation. There are chances that thmon and rmam of old referred to «timpanists» and «actor-dancers»of Bhani-theatre, the ancestor of our modern lkhon khol.

បើ​ល្ខោន​ភា​ណី ឬ​ល្ខោនខោល​ដែល (​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ទូទៅ​សព្វថ្ងៃ​និយម​ហៅ​) ឬ​ល្ខោន​រាមកេរ្តិ៍ ដែល​(​អ្នក​បាត់ដំបង​ខ្លះ​និយម​ហៅ​) ឬ​ល្ខោន​យក្ស​រាំ (​តាម​ការ​និយម​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ នៅ​កម្ពុជា​ក្រោម​សម្រាប់​សំគាល់​ទម្រង់​ល្ខោន​ពាក់​មុខ​នេះ​) ត្រូវ​បាន​បុព្វបុរស​ដូនតា​កម្ពុជា​កត់ត្រា​ទុក​ក្នុង​សិលាចារឹក​លេខ K-៩៩ នា​សតវត្សរ៍​ទី​១០ និង​ក្នុង​សិលាចារឹក​លេខ K-២៧០  នោះ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​និង​ចងក្រង​ឯកសារ​មាន​ជំនឿ​យ៉ាង​មុតមាំ​ថា ទម្រង់​ល្ខោន​ភា​ណី ឬ​ខោល​នេះ​ប្រាកដជា​បាន​យក​យោន​កំណើត​នៅ​លើ​ទឹកដី​នៃ​មាតុភូមិ​កម្ពុជា​នេះ តាំងពី​យូរអង្វែង​មុន​សតវត្សរ៍​ទី​១០ មិន​ខាន ៕